Dolina rijeke Une, naročito njen srednji tok kroz Bihaćko polje, oduvijek je predstavljala značajnu prirodnu i komunikacijsku arteriju. Kao prirodni tranzitni put, povezivala je mediteranski kulturni krug visokorazvijenih civilizacija Grčke i Italije sa panonskom nizinom i širim prostorom Podunavlja. Upravo na ovom strateški važnom prostoru, u posljednjem mileniju prije nove ere, razvila se kultura Japoda, čija je prisutnost potvrđena brojnim arheološkim nalazima. Među najzanimljivijim aspektima njihovog naseljavanja jesu sojenička naselja, čija analiza otkriva slojevitost ljudske prilagodbe i interakcije s okolinom.

Istraživanja ovih naselja na Uni dugo su bila fragmentarna i oslanjala su se pretežno na zapise Vjenceslava Radimskog sa kraja 19. stoljeća. On je, uz detaljno opisano naselje u Ripču, naveo još četiri lokaliteta: Golubić, Ribić, Kralje i Brekovicu. Međutim, Radimsky je i sam bio oprezan, napominjući da drveni stubovi (sohe) u koritu rijeke Une mogu poticati i od kasnijih građevina, poput mlinova ili trgovina uz mostove, koji su bili vrlo brojni tokom 19. stoljeća.

Kartografski plan lokaliteta u Ripču kod Radimskog

Sistematski napori na potvrdi ovih navoda poduzeti su tek decenijama kasnije. Revizijska istraživanja, poput onih koje je provela arheologinja Branka Raunig 1970-tih i 1980-tih godina, pokazala je složenu dinamiku riječnog toga i ljudskog djelovanja. Tri lokaliteta su pouzdano potvrđena: Ripač, Golubić i naselje na slapu Bukva između Lohova i Račića. Konfiguracija terena na svim ovim lokacijama ukazuje na sličan obrazac: gusti nizovi zabijenih kolaca (soha) stvarali su tokom vremena snažnu prepreku koja je mijenjala prirodni tok rijeke, prisiljavajući je da skrene i zaobilazi naselje, stvarajući nova korita i otoke. Ova "nenamjerna hidrotehnika" dovela je do stvaranja kompaktnog, čvrstog tla ispod naselja od otpada, keramike i životinjskih kostiju, što je dodatno uticalo na okolnu hidrografiju.

Branka Raunig (1935-2008), bosanskohercegovačka arheologinja

Keramički nalazi s ovih lokaliteta, posebno s Bukve, ukazuju na kontinuitet naseljavanja od kraja kasnog bronzanog doba, tokom čitavog starijeg željeznog doba, a možda i do kraja mlađeg željeznog doba. Nalazi oboda, zaobljenih zdjela, posuda s karakterističnim drškama ukrašenih otiscima vrpce u potpunosti se uklapaju u materijalnu kulturu Japoda, pronađenu na drugim lokalitetima u dolini Une i susjednoj Lici u Hrvatskoj. Ova naselja nisu bila izolirana, već dio šire mreže, a njihov položaj upućuje na razvijenu trgovinu i komunikaciju duž riječnog toka. Posebno intrigantna je veza sojeničkog naselja u Golubiću sa dvije obližnje nekropole na Crkvini i Jezerinama, kao i sa hipotetskim nalazištem antičkog Raetiniuma, osvojenog od strane Germanika 9. godine n.e.. Sojenička naselja na rijeci Uni prevazilazila su ulogu skromnih ribarskih zajednica: ona su bila potencijalno važni protourbani centri Japoda. Njihov nastanak, razvoj i nestanak usko su povezani s kontrolom ključnog tranzitnog puta.

Izvor fotografije Branke Raunig: JU Muzej Unsko-sanskog kantona