Polazeći od ustavnog poretka Crne Gore kao nezavisne, građanske i suverene države, Crnogorski forum upućuje zvaničnu inicijativu Predsjedniku Crne Gore, Vladi Crne Gore i institucijama Evropske unije za hitno otvaranje i sistemsko rješavanje pravoslavnog crkvenog pitanja, prepoznajući ga ne kao teološki ili partijski spor, već kao fundamentalno pitanje vladavine prava, zaštite ljudskih prava i očuvanja kulturne baštine. Trenutni status quo, pravno spornim i duboko diskriminatornim Temeljnim ugovorom, direktno proizvodi sistemsku diskriminaciju građana Crne Gore pravoslavne vjeroispovijesti koji se nacionalno izjašnjavaju kao Crnogorci, uskraćujući im elementarno ljudsko pravo na slobodan ulazak i obavljanje vjerskih obreda u objektima koje su vjekovima gradili njihovi preci. Ova očigledna nejednakost pred zakonom, gdje se javna dobra i sakralna baština tretiraju kao ekskluzivno nacionalno vlasništvo Crkve države Srbije, predstavlja grubo kršenje Evropske konvencije o ljudskim pravima i direktno koči ispunjavanje mjerila u ključnim pregovaračkim poglavljima 23 i 24 koja se odnose na pravosuđe, temeljna prava i bezbjednost.

Rješenje ovog višedecenijskog problema Crnogorski forum temelji na egzaktnim istorijskim činjenicama i neoborivim kanonskim principima koji su ugrađeni u same temelje pravoslavne ekumene još od IV vijeka. Ključni pravni i duhovni putokaz nalazi se u 17. kanonu Halkidonskog sabora iz 451. godine, koji eksplicitno propisuje da crkveno-administrativne granice moraju pratiti državne i administrativne granice. Nasuprot ovom univerzalnom pravilu teritorijalnosti, trenutno djelovanje Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori predstavlja školski primjer etnofiletizma, jeresi osuđene na Saboru u Carigradu 1872. godine, jer se crkvena jurisdikcija nameće preko državnih granica isključivo radi ostvarivanja političkih i nacionalnih interesa jedne etničke grupe, u ovom slučaju srpskog naroda. Da je princip državne teritorijalnosti jedini održivi kanonski model, nedavno je potvrdio i takozvani makedonski scenario, u kojem je dugogodišnja istrajnost države i diplomatska akcija prema Vaseljenskoj patrijaršiji rezultirala povratkom Ohridske arhiepiskopije (Makedonska crkva) u kanonsko jedinstvo i njenim konačnim priznanjem. Dodatno pravno utemeljenje za reviziju crkvenog statusa leži u činjenici da je Tomos iz 1922. godine, kojim je Carigrad blagoslovio stvaranje Ujedinjene SPC u granicama Kraljevine SHS, u kojem se spominje autokefalna Crnogorska crkva, suštinski i trajno izgubio svoju pravnu valjanost onog trenutka kada su eparhije iz tog dokumenta koje pripadaju Makedoniji priznate kao autokefalna crkva, čime je pravni kontinuitet tog akta obesmišljen nakon nestanka država u čije je ime izdat.

Zbog toga Crnogorski forum predlaže Vladi Crne Gore i evropskim partnerima primjenu trostepenog modela koji se mora sprovesti kroz institucije sistema i monitoring Evropske unije. Prvi korak podrazumijeva zakonsku restituciju, odnosno donošenje pravnih akata kojima se svi sakralni objekti i kulturno-istorijski spomenici izgrađeni do 1. decembra 1918. godine, kada je Crna Gora nasilno anektirana, proglašavaju državnom imovinom i zaštićenim kulturnim dobrima, čime se baština vraća u pređašnje pravno stanje i štiti od tekuće nelegalne građevinske devastacije i mijenjanja autentične crnogorske arhitekture. Drugi korak je institucionalni i podrazumijeva formiranje jedinstvene Pravoslavne crkve u Crnoj Gori, koja bi zakonski izgubila bilo kakav nacionalni ili etnički predznak u svom nazivu, postajući teritorijalna crkva otvorena za sve pravoslavne vjernike bez obzira na naciju, pri čemu bi država kao vlasnik dala te objekte na korišćenje i upravljanje jedinstvenoj crkvenoj strukturi. Treći korak je diplomatsko-kanonski, gdje Vlada Crne Gore, koristeći istorijske presedane Ukrajine i Sjeverne Makedonije, upućuje zvanični apel Vaseljenskoj patrijaršiji u Konstantinopolju, ukazujući na istorijsku autokefalnost Crnogorske mitropolije prije 1918. godine i zahtijevajući usklađivanje crkvenih granica sa granicama nezavisne države koja je članica NATO-a i prva predvodnica u procesu evrointegracija.

Zaključak ove inicijative

Crnogorski forum ovim želi da naglasi da se trajna stabilnost, društvena kohezija i vladavina prava u Crnoj Gori ne mogu postići guranjem identitetskih i imovinskih problema pod tepih niti sprovođenjem oportunističkih politika koje tolerišu stranu agresivnu propagandu. Nikako se ne smije zaboraviti istorijska činjenica da su Crna Gora i Crnogorska mitropolija 1918. godine okupirane i nasilno anektirane od strane Srbije, što predstavlja jedan od ključnih razloga da se povrati autokefalna pravoslavna crkva u Crnoj Gori i da Crna Gora bude potpuno pravno nezavisna. Evropska unija mora prepoznati da pitanje crkvene imovine i vjerskih prava u Crnoj Gori nije teološka rasprava, već prvorazredno pitanje diskriminacije većinskog crnogorskog naroda i zaštite kulturnog nasljeđa unutar evropskog pravnog prostora. Vraćanjem sakralne imovine u vlasništvo države i insistiranjem na kanonskom principu teritorijalnosti, Crna Gora ne zakida prava nijednom svom građaninu, već naprotiv, eliminiše etnofiletizam i stvara inkluzivnu Pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori u kojoj će i Crnogorci i Srbi imati jednaka prava na slobodu vjeroispovijesti. Upravo se ovim rješenjem stabilizuje i trajno obezbjeđuje mir i stabilnost Crne Gore, a i na Balkanu, dok se državi konačno vraća puni suverenitet nad njenom teritorijom i istorijskim nasljeđem kao conditio sine qua non njenog punopravnog članstva u porodici prosvijećenih evropskih naroda.