Totem u digitalnom vremenu

Neku noć dok sam scrollao TikTok počeo sam se osjećati čudno. Sadržaj na ‘’for you page’’ mi se počeo činiti isti. Svaki kreator se ponašao isto, istim ‘’taktikama’’ pokušavao privući korisnike na svoj live stream. Svaki komentar se također činio isti kao da jedna osoba sa deset drugih profila ostavlja komentare. Zatvorio sam tiktok i počeo istraživati temu za seminarski: ‘’Animizam i totemizam’’. Dok sam istraživao i pisao rad, počeo sam povezivati neke karakteristike digitalne sfere sa svojom temom. Kažem sad digitalnoj sferi a ne samo na tiktoku jer sam počeo povezivati i sa youtube-om, Instagram reels, facebook reels i drugi. Nakon napisanog rada dao sam se opet na pisanje, ovaj put svojih osjećaja prema onlajn sferi – prema društvenim mrežama, sadržaju koji se kreira i ponašanju onlajn kreatora - uz pomoć svega pročitanog kroz istraživanje.

Onlajn totemi i duhovi algoritama
Nekada je totem bio životinja, biljka ili mitsko biće koje predstavlja klan i povezuje članove zajednice u duhovnom i društvenom smislu. Danas, u svijetu društvenih mreža, ti simboli nisu nestali – samo su promijenili oblik. Toteme sada nalazimo u influenserima, logotipima, lajkovima i algoritmima. U onlajn sferi, korisnici se okupljaju oko harizmatičnih osoba, prate ‘’duhove’’ algoritama koji upravljaju vidljivošću sadržaja, i sudjeluju u ritualima koji podsjećaju na stare oblike religioznog ponašanja.

Émile Durkheim je tvrdio da totem predstavlja simbol kolektivnog identiteta - to je sredstvo kroz koje zajednica izražava samu sebe (Durkheim, 1912). Slično tome, savremeni influenseri funkcionišu kao totemi oko kojih se okupljaju virtuelne zajednice. Oni nisu samo pojedinci, već brendirani simboli određenih vrijednosti i načina života. Uloga influensera se ne razlikuje značajno od totema u tradicionalnim ili primitivnim društvima; oni predstavljaju idealizovane osobine, određuju norme ponašanja i učestvuju u stvaranju zajedničke “religije” svakodnevnog života (Marwick, 2015).

U animizmu, duhovi upravljaju stvarnošću – oni su nevidljivi, ali sveprisutni. U digitalnom kontekstu, tu ulogu igra algoritam. On odlučuje koje ćemo objave vidjeti, koji sadržaj će postati viralan i šta će biti “nevidljivo”.

Algoritam, poput duha, ostaje skriven, ali njegova moć je ogromna i sveprisutna (Gillespie, 2014).

Kreatori pokušavaju da utiču na algoritam koristeći određene ‘’rituale’’ - pravilno tajmirane objave, hashtagove, reels formate – sve u cilju da “oduševe” tu nevidljivu silu (kao što primitivan čovjek kroz različite ceremonije, obrede i ritual nastoji kontrolisati ili umiriti duhove). Na taj način, digitalno ponašanje poprima karakteristike ritualnog ponašanja.

Onlajn rituali održavaju zajednicu
Durkheim je tvrdio da je religija prvenstveno društvena činjenica - ona postoji da bi održala zajednicu. Danas, oko influensera i njihovih sadržaja nastaju manje zajednice. TikTok izazovi, grupni trendovi, pa čak i Reddit zajednice imaju elemente ritualnog ponašanja – svi znaju pravila igre, dijele isti sadržaj i međusobno se potvrđuju kroz komentare i reakcije i održavaju stvorenu zajednicu (boyd, 2014). Rituali kao što su „dueti“, „challenge“ formati ili komentari sa šablonskim frazama podsjećaju na strukturisane forme kolektivnog ponašanja koje su nekada pripadale religijskim obredima.

Iako se religiozne prakse sve više sele iz tradicionalnih okvira, potreba za smislom i pripadanjem ostaje. Novi mediji ne nude nužno “duhovnost” u klasičnom smislu, ali pružaju prostor za emocionalnu i simboličku razmjenu koja ispunjava sličnu funkciju (Campbell, 2010). Oni vam neće stvoriti snažni duhovni osjećaj kao određeni religijski obredi poput molitve u crkvi, ali vam hoće, kao ti obredi, stvoriti osjećaj pripadnosti i jačanja zajednice. Kroz influensere, korisnici dobijaju osjećaj vodstva; kroz brendove – identitet; kroz algoritme – osjećaj kontrole ili neizvjesnosti. Sve ove pojave zajedno čine digitalnu sferu u kojoj se staro i novo prepliće.

Totemi i društvo su nerazdvojni
Znatno smo tehnološki napredovali ali naši psihološki i društveni obrasci ostaju dosljedni. Influenseri i algoritmi nisu samo internet fenomeni - oni su nastavak duboko ukorijenjene potrebe za zajednicom, simbolima i značenjem. Novi mediji samo daju novo lice starim totemima.
Kao što su totemi nekada okupljali članove klana, danas digitalni totemi okupljaju korisnike oko zajedničkih vrijednosti i identiteta. Spoj sociološke i antropološke teorije i analize novih medija pokazuje da je i dalje istina ono što je Durkheim rekao da religija, totemi i društvo su nerazdvojni; bez obzira da li se dešavaju u šatorima, hramovima ili na ekranu naših telefona.

Reference:
- E. Durkheim, Elementarni oblici religijskog života
- E. Tylor, Primitivna kultura
- A. Marwick, Instaslava: Luksuzni selfiji u ekonomiji pažnje
- T. Gillespie, Relevantnost algoritama
- D. Boyd, Društveni životi umreženih tinejdžera
- H. Campbell, Kada religija sretne nove medije