Pitanje “smrdi li 9. januara neko na burek” zvuči kao provokacija. Takva pitanja se uvijek predstavljaju kao bezazlena jer su navodno “samo šala”. Ali ovdje je šala samo forma. Sadržaj je klasifikacija. Ona raspoređuje ljude na one koji su norma i one koji su izuzetak. Na one koji mogu biti neoznačeni i one koji se moraju pojaviti kao oznaka.
U javnom prostoru ništa nije neutralno samo zato što se tako nazove.
Neutralnost je privilegija.
Ona se ne dijeli ravnomjerno.
Nekima pripada pravo da budu “samo građani”, “samo ljudi”, a nekima da budu “samo normalni”. Drugima pripada status stalnog podsjetnika na identitet, sumnju ili višak.
U tom kontekstu, “miris” nije gastronomska metafora nego politička tehnologija.
Miris prebacuje stvar iz sfere argumenta u sferu instinkta.
Ne traži dokaz i ne trpi raspravu.
Ne pobija se, ali se podnosi.
Zato je tako pogodan.
Kada nekoga pretvorite u miris, pretvorili ste ga u problem koji se ne rješava pravom, nego navikom.
Deveti januar je dan kada se ta logika vidi jasnije nego inače.
Ne zato što on stvara posebnu atmosferu, nego zato što do kraja ogoljuje način na koji se u Bosni i Hercegovini proizvodi “normalno”.
Normalno se ovdje ne gradi kroz zakon, nego kroz ritual.
Ne potvrđuje se institucijom, nego scenom.
Zato se oko tog datuma uvijek vraćaju isti jezici: jezik vječnosti, jezik jedinstva i jezik pragmatike. Tri jezika, tri maske, a jedan učinak.
Opravdati poredak u kojem se činjenice mogu suspendovati, odgovornost odgoditi, a pravo relativizirati.
Slogan “Za vječnost rođena” dobar je primjer.
Nije u pitanju samo politička emocija; to je administrativna metafizika.
On tvrdi da je ono što je nastalo u historiji zapravo izvan historije. Da ono što je rezultat odluke, nasilja, kompromisa i rata treba posmatrati kao prirodnu pojavu.
Kada se država predstavi kao sudbina, tada se o njoj više ne govori kao o poretku koji može biti kritiziran, izmijenjen ili osporen.
O njoj se govori kao o nečem što se mora priznati.
Kritika postaje nepristojnost.
Protivljenje postaje neprijateljstvo. A zakon postaje sporedni detalj.
U takvom režimu 9. januar je test. Test moći da se kaže “ovo je naše pravo” čak i kada je pravno osporeno.
Test moći da se pokaže kako institucije postoje samo dok ne dodirnu suštinu političkog performansa.
Test moći da se trajanje predstavi kao vječnost.
Ali vječnost koja se mora svake godine demonstrirati nije vječnost. To je stalna potreba da se uvjeri vlastita publika i disciplinuje tuđa.
Potom dolazi drugi jezik.
Jezik opštih poruka.
“Budimo jedno, neophodni smo jedni drugima.”
Takve rečenice su neosporive upravo zato što su opšte.
One su moralno tačne, ali politički neupotrebljive ako ostanu bez sadržaja.
One lahko postanu protokolarna formula: nešto što zvuči kao lijek, a djeluje kao sedativ.
U društvu koje je prošlo kroz nasilje, sedativi imaju cijenu. Smanjuju bol, ali smanjuju i sposobnost da se imenuje uzrok.
Oprost, ako se izgovara bez preciznog odnosa prema činjenicama, postaje estetika. Zajedništvo, ako se nudi bez zajedničkog jezika istine, postaje dekor.
I tada religijski govor ne služi etici, nego stabilizaciji postojećeg odnosa snage.
Treći jezik je najpraktičniji: jezik političke fleksibilnosti.
On se predstavlja kao mudrost i zrelost, ali u sebi nosi prozaičnu istinu: princip se koristi selektivno, a etika se uključuje i isključuje zavisno od koalicijskih potreba.
Kada neko kaže da je “ponosan” što su u članstvu i pripadnici VRS, problem nije u biografiji pojedinca. Problem je u gesti javnog priznanja.
U riječi koja daje vrijednosni status instituciji čije je ime historijski vezano za sistem nasilja.
Takva riječ ne kaže “razumijemo kompleksnost”.
Ona kaže: “normalizujemo”.
Briše razliku između individualne sudbine i aparata.
Pretvara historijsku odgovornost u jednu od tema, jednu od opcija, jednu od interpretacija.
Tu ne treba tražiti klasično poricanje.
Ono je previše grubo i previše jednostavno prepoznatljivo.
Ovdje se radi o mekšoj tehnici: relativizaciji koja ne kaže “nije bilo”, nego kaže “nije važno”, “nije sada”, “ima nešto preče”.
To je način da se društvo navikne. Da se moralni horizont pomjeri bez buke.
Da se presude pretvore u mišljenja, a činjenice u emocije.
Da se javni prostor preplavi opštim riječima, dok se konkretne riječi, one koje bi morale stajati uz odgovornost, potiskuju kao nepoželjne.
Zato je pitanje mirisa u osnovi pitanje raspodjele pripadnosti.
Ko u javnom prostoru postoji kao norma koja se podrazumijeva, a ko kao identitet koji se nosi kao miris?
Ko može govoriti kao da nije obilježen, a ko mora biti stalno prepoznatljiv?
Ko može biti “građanin”, a ko je uvijek prvo “neko”?
I u tom smislu odgovor na naslov nije gastronomski niti moralistički.
Ne radi se o tome ko na šta miriše. Radi se o tome na šta miriše javni prostor.
A javni prostor 9. januara miriše na jednu mješavinu koja se godinama proizvodi: metafiziku koja prikriva historiju, univerzalizam koji prikriva odgovornost i pragmatizam koji prikriva princip.
Kada se te tri stvari spoje, dobije se poredak sposoban da izgleda uzvišeno i da bude nasilan; da izgleda pobožno i da bude ciničan; da se poziva na zakon i da ga suspenduje.
U tom poretku najvažnije pitanje nije ko je uvrijedio koga. Najvažnije pitanje je ko uopšte ima pravo da ne bude miris.
