Bosanskohercegovačkom političkom scenom već tri decenije dominira jedan duboki paradoks. Institucije koje danas služe za legitimizaciju vlasti, granice unutar kojih se ostvaruje suverenitet i pravni subjektivitet koji je omogućio međunarodno priznanje Republike Bosne i Hercegovine 1992. godine nastali su na temeljima postavljenim između 1943. i 1945. godine, u okviru socijalističke Jugoslavije, a konačno učvršćenim Ustavom SR Bosne i Hercegovine iz 1974. godine. Ipak, politički akteri koji danas upravljaju tim institucijama, koji se pozivaju na njihov pravni kontinuitet i koriste rezultate tog državotvornog procesa, istovremeno pokušavaju umanjiti ili potpuno negirati historijsko naslijeđe iz kojeg su te institucije proizašle.

Takva selektivna amnezija nije tek pitanje simbolike ili ideološke interpretacije prošlosti. Posljedice su mnogo ozbiljnije. Društvo koje prekine vezu između vlastitih institucija i historijskog konteksta u kojem su nastale postepeno gubi sposobnost racionalnog razumijevanja vlastite političke pozicije. Kada se Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH) predstavlja kao „komunistički zaovštavina“, kada se čitav socijalistički period svodi na „diktaturu“, a Teritorijalna odbrana opisuje kao „Titova vojska“, onda se ne osporava samo jedan politički sistem. Dovodi se u pitanje legitimitet institucija koje su iz tog sistema nastale, uključujući i samu Republiku Bosnu i Hercegovinu.

Historijski revizionizam nije specifičnost Bosne i Hercegovine. U Hrvatskoj se sistematski umanjuje značaj partizanskog pokreta u korist narativa o NDH kao izrazu „odbrane domovine“. U Srbiji se četnički pokret rehabilituje kroz insistiranje na njegovom navodnom antifašizmu. U Sloveniji je partizanski pokret uglavnom integrisan u nacionalni narativ kao gotovo isključivo slovenački projekat. Međutim, nigdje posljedice revizionizma nisu toliko dalekosežne kao u Bosni i Hercegovini, jer nijedna druga država u regionu nije u toj mjeri zavisila od antifašističkog konsenzusa i nadnacionalnog političkog modela.

Upravo zato suštinsko pitanje nije da li se nekome ideološki dopada komunizam ili socijalizam. Mnogo je važnije postoji li alternativni historijski okvir iz kojeg bi Bosna i Hercegovina mogla izvesti isti pravni, teritorijalni i institucionalni kontinuitet koji danas posjeduje. Takva alternativa praktično ne postoji. Pokušaji da se savremena bosanskohercegovačka državnost izvodi iz osmanskog perioda, austrougarske uprave ili isključivo religijskog identiteta redovno završavaju ili u političkoj nostalgiji ili u implicitnom osporavanju samog bosanskohercegovačkog suvereniteta.

U fokusu je kontinuitet koji se može pratiti od antifašističkog otpora između 1941. i 1945. godine, preko njegovog ustavnopravnog oblikovanja kroz Narodnu Republiku Bosnu i Hercegovinu i kasniji razvoj Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, do procesa jačanja republičkog subjektiviteta tokom osamdesetih godina, međunarodnog priznanja i oslobodilačko-odbrambenog rata početkom devedesetih. Taj kontinuitet nije zasnovan na naknadnim političkim interpretacijama, već na dokumentovanom historijskom razvoju koji je moguće pratiti kroz ustavne tekstove, odluke državnih organa i institucionalnu praksu različitih perioda.

Od ilegalnog otpora do narodne republike

Priča o savremenoj bosanskohercegovačkoj državnosti ne počinje 25. novembra 1943. godine u Mrkonjić Gradu. Njeni korijeni sežu u prve mjesece nakon okupacije i raspada Kraljevine Jugoslavije u aprilu 1941. godine, kada nastaju ilegalne antifašističke mreže, organizuju se prve ustaničke akcije i formiraju oslobođene teritorije na kojima partizanski pokret postepeno uspostavlja vlastite strukture upravljanja.

Taj proces nije bio spontan. Komunistička partija Jugoslavije djelovala je prema jasno definisanoj političko-vojnoj doktrini koja je povezivala Marksovu teoriju klasne borbe, Engelsovu ideju „naoružanog naroda“ i Maoovu strategiju gerilskog rata sa konceptom baznih područja . Upravo se tu nalazi jedna od osnovnih razlika između partizanskog pokreta i drugih vojnih formacija tog vremena. Oslobođene teritorije nisu služile samo kao prostori za izvođenje vojnih operacija. Na njima su nastajali sudovi, škole, bolnice, lokalne administracije i politička vijeća. Drugim riječima, paralelno sa ratom stvaran je embrion buduće države.

Već na sastanku u selu Stolice u septembru 1941. godine Josip Broz Tito definiše osnovne principe partizanske strategije: izbjegavanje frontalnih sukoba, oslanjanje na mobilnost i stvaranje „oslobođenih republika“ kao temelja buduće države.
Takav pristup imao je jednaku političku koliko i vojnu dimenziju. Dok su četničke strukture uglavnom funkcionisale kroz tradicionalne lokalne i patronažne mreže, partizani su uspostavljali modernu administraciju zasnovanu na pisanim pravilima, političkim tijelima i organizovanom upravljanju resursima.

Bosna i Hercegovina predstavljala je posebno složen prostor za takav projekat. Nijedna etnička grupa nije činila apsolutnu većinu, a lokalne demografske strukture razlikovale su se od regije do regije. U takvom ambijentu svaka isključivo etnička mobilizacija gotovo neizbježno je vodila sukobu sa drugim zajednicama. Partizanski pokret bio je jedina politička i vojna struktura koja je nudila nadnacionalni okvir sposoban da integriše heterogeni prostor Bosne i Hercegovine.

To se jasno vidi i u propagandnim materijalima iz 1941. godine. U jednom partizanskom letku distribuiranom u centralnoj Bosni eksplicitno se odbacuje tvrdnja da su partizani srpski nacionalisti poput četnika, negira se ideja povratka „stare Jugoslavije“, a „pošteni radni Srbi, Hrvati i Muslimani“ pozivaju se da pristupe zajedničkoj borbi. Takva retorika nije bila tek propagandna formula. Bez uključivanja sva tri naroda bilo je gotovo nemoguće održati kontrolu nad Bosnom i Hercegovinom, a bez Bosne nije bilo moguće teritorijalno povezati oslobođene zone u Hrvatskoj, Srbiji i Crnoj Gori.

Kulminacija tog procesa dolazi na Drugom zasjedanju AVNOJ-a u Jajcu 29. novembra 1943. godine, kada je Jugoslavija definisana kao federacija šest ravnopravnih republika, među kojima je i Bosna i Hercegovina. Time Bosna prvi put u modernoj historiji dobija status federalne jedinice sa jasno definisanim političkim položajem. Istovremeno se uspostavlja princip konstitutivnosti naroda, dok se kroz federalni model stvara pravni okvir za buduće institucije vlasti.

ZAVNOBiH, osnovan mjesec ranije u Mrkonjić Gradu, predstavljao je bosanskohercegovačku artikulaciju tog projekta. Nije bio zamišljen kao privremeno ratno tijelo, već kao politički organ dvostruke funkcije: najviša vlast na oslobođenoj teritoriji i istovremeno jezgro buduće republičke vlasti. Njegov ustavotvorni karakter potvrđen je Ustavom FNRJ iz 1946. godine, kojim Bosna i Hercegovina formalno postaje jedna od šest republika federacije.

Zaboravljeni temelji bosanskohercegovačke državnosti

Razdoblje između 1945. i 1992. godine ne može se svesti na jednostavnu sliku „komunističke vlasti“. Riječ je o dugom procesu ustavne evolucije tokom kojeg su jugoslovenske republike, uključujući Bosnu i Hercegovinu, postepeno dobijale sve širi politički i pravni kapacitet. Kroz niz reformi ovlaštenja su se sistematski prenosila sa saveznog centra na republički nivo, a upravo je u tom procesu oblikovan subjektivitet koji će početkom devedesetih postati temelj međunarodno priznate državnosti.

U osnovi tih reformi nalazilo se trajno pitanje jugoslovenskog federalizma: kako održati zajedničku državu u multinacionalnom društvu u kojem nijedan narod nema apsolutnu dominaciju, a istovremeno republikama omogućiti dovoljan stepen autonomije da takav sistem ostane politički održiv.

Prvi Ustav FNRJ iz 1946. godine postavio je početni institucionalni okvir. Bosna i Hercegovina definisana je kao federalna jedinica sa vlastitim ustavom, skupštinom, vladom i administrativnim aparatom. Time je partizanski ZAVNOBiH dobio svoju formalnu ustavnopravnu transformaciju u Narodnu Republiku Bosnu i Hercegovinu. Ipak, stvarna politička moć tada je ostajala snažno koncentrisana u saveznim organima i vrhu Komunističke partije Jugoslavije kao jedine dozvoljene političke sile. Republika je posjedovala institucionalnu formu, ali je sadržaj njene autonomije bio ograničen. Republički ustavi uglavnom su slijedili savezna rješenja, uz vrlo malo prostora za vlastite političke specifičnosti.

Promjene su postale vidljivije donošenjem Ustava iz 1963. godine. Tada je uveden koncept samoupravljanja, prema kojem radnici kroz radničke savjete upravljaju preduzećima, dok građani preko mjesnih zajednica i općinskih skupština učestvuju u upravljanju lokalnim poslovima. Takav model nije imao samo ekonomsku dimenziju. Decentralizacija odlučivanja postala je i politički princip kojim se dio vlasti spuštao sa saveznog vrha prema nižim nivoima organizacije društva.

Republike su u tom periodu dobile šire nadležnosti u obrazovanju, kulturi, zdravstvu i ekonomskom planiranju. Istovremeno se prvi put, u okviru koncepta općenarodne odbrane, kao njeni subjekti izričito navode ne samo federacija već i republike, pokrajine i općine. Time su republike dobile status političkih zajednica sa vlastitom odgovornošću u organizovanju odbrane, a ne samo administrativnih jedinica unutar šire države.

Najdalekosežnije promjene ipak su donesene Ustavom iz 1974. godine. Taj ustavni model često se opisivao kao konfederalizacija Jugoslavije, jer je Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini dao gotovo sve elemente državnosti, izuzev formalne međunarodne nezavisnosti. Razmjere te transformacije postaju jasne tek kroz konkretne ustavne nadležnosti republičkih institucija.

Skupština kao vrhovna vlast republike

Ustav SR BiH iz 1974. godine definisao je Skupštinu kao „organ društvenog samoupravljanja i najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti Republike“ (član 313). Formulacija nije bila simbolična. Njome se jasno odstupalo od sovjetskog modela u kojem su federalne jedinice imale uglavnom administrativnu funkciju. Legitimitet Skupštine SR BiH proizlazio je iz republičkog ustava i zakona, a ne iz puke delegacije savezne vlasti. Nadležnosti Skupštine pokazivale su koliko je širok postao prostor republičkog odlučivanja. Skupština je imala pravo da:

• Mijenja Ustav SR BiH (član 314, tačka 1) - dakle, da vrši ustavotvornu funkciju
• Utvrđuje politiku i odlučuje o osnovnim pitanjima razvoja Republike (tačka 2)
• Donosi društveni plan Bosne i Hercegovine, republički budžet, završni račun i prostorni plan (tačka 6)
• Odlučuje o promjeni granica Republike (tačka 7)
• Utvrđuje sistem narodne odbrane u Republici (tačka 8)
• Daje amnestiju za krivična djela utvrđena republičkim zakonom (tačka 9)
• Odlučuje o zaduživanju Republike i raspisivanju javnih zajmova (tačka 10)
• Raspisuje republički referendum (tačka 12)
• Bira i razrješava Predsjedništvo SR BiH i člana Predsjedništva SFRJ (tačka 18)
• Imenuje republičke sekretare, javnog tužioca i guvernera Narodne banke BiH (tačka 22)

U praksi, takav obim nadležnosti značio je da SR Bosna i Hercegovina funkcioniše kao politička zajednica sa izrazito razvijenim atributima državnosti. Savezni nivo formalno je postojao iznad republika, ali je veliki dio konkretne vlasti bio koncentrisan upravo u republičkim institucijama.

Struktura Skupštine dodatno je odražavala filozofiju samoupravnog sistema. Nije bila jednodoma, već vijećnička. Činila su je tri vijeća: Vijeće udruženog rada sa 160 delegata, Društveno-političko vijeće sa 80 delegata i Vijeće općina sa 80 delegata (član 315). Predstavništvo nije bilo organizovano isključivo teritorijalno, kao u klasičnim parlamentarnim sistemima. Delegati su dolazili iz različitih sektora društva — privrede, obrazovanja, zdravstva, poljoprivrede, političkih organizacija i lokalnih zajednica.

Posebno značajna bila je uloga republika u saveznom odlučivanju. Član 314, tačka 5 navodi da Skupština „utvrđuje prijedlog odnosno daje saglasnost za uređenje odnosa o kojima Skupština SFRJ odlučuje na osnovu prijedloga, odnosno saglasnosti republičkih skupština“. U praksi je to značilo da određeni savezni zakoni nisu mogli biti doneseni bez saglasnosti republika, uključujući SR BiH. Time je uspostavljen svojevrsni republički veto na saveznom nivou.

Predsjedništvo kao kolektivni šef države

Ustav iz 1974. godine uveo je Predsjedništvo SR BiH kao kolektivnog šefa države sa devet članova (član 351). Njegove nadležnosti jasno pokazuju koliko je republički institucionalni okvir bio razvijen:

• Predstavljalo je Republiku (član 349, tačka 1)
• Proglašavalo je ukazom zakone (tačka 5)
• Davalo je pomilovanja (tačka 6)
• Dodjeljivalo je odlikovanja Republike (tačka 7)
• Predlagalo je kandidata za predsjednika Izvršnog vijeća (tačka 8)
• Rukovodilo je općenarodnom odbranom u ratnom stanju (član 350)

Posebnu težinu imao je član 350, prema kojem „Predsjedništvo SRBiH u proširenom sastavu... za vrijeme ratnog stanja rukovodi općenarodnom odbranom na cijeloj teritoriji Republike“. U ratnim okolnostima Predsjedništvo je funkcionisalo kao autonomna vrhovna komanda na teritoriji SR BiH. Uz to je imalo pravo donositi uredbe sa zakonskom snagom kada se nadležna vijeća Skupštine nisu mogla sastati, čime je u vanrednim situacijama preuzimalo i dio zakonodavne funkcije.

Izvršno vijeće kao funkcionalna vlada

Izvršno vijeće Skupštine SR BiH bilo je izvršni organ Skupštine (član 359), suštinski ekvivalent vladi u parlamentarnom sistemu. Njegove nadležnosti uključivale su:

• Praćenje stanja i predlaganje politike Skupštini (član 360, tačka 1)
• Predlaganje zakona, propisa i općih akata (tačka 2)
• Utvrđivanje prijedloga društvenog plana, budžeta i završnog računa (tačka 3)
• Staranje o provođenju politike i izvršavanju zakona (tačka 4)
• Donošenje uredbi, odluka i propisa (tačka 6)
• Staranje o provođenju priprema za odbranu (tačka 7)
• Usmjeravanje i nadzor nad republičkim organima uprave (tačka 8)

Izvršno vijeće odgovaralo je Skupštini za stanje u svim oblastima društvenog života, što je predstavljalo klasičan princip parlamentarne odgovornosti. Njegov sastav činili su predsjednik, članovi koje bira Skupština SR BiH, republički sekretari i drugi funkcioneri zaduženi za organe uprave (član 361). Predsjednik Izvršnog vijeća biran je na prijedlog Predsjedništva SRBiH, po modelu u kojem šef države predlaže mandatara vlade.

Pravosudni sistem i drugi organi državnosti

Pored zakonodavne i izvršne vlasti, SR Bosna i Hercegovina razvila je i vlastiti pravosudni sistem. Ustav je predviđao Ustavni sud Bosne i Hercegovine kao organ zaštite ustavnosti (članovi 413–423), Vrhovni sud Bosne i Hercegovine kao najviši sudski organ (član 424), kao i mrežu redovnih i posebnih sudova. Predsjednika i sudije birała je Skupština (član 314, tačka 21), pa je pravosuđe bilo u okviru republičke, a ne savezne nadležnosti. Institucionalna infrastruktura Republike uključivala je i Narodnu banku Bosne i Hercegovine, čijeg je guvernera imenovala Skupština (član 314, tačka 22). Time je SR BiH raspolagala određenim stepenom monetarne autonomije unutar zajedničkog dinarskog sistema. Postojali su i republički javni tužilac, društveni pravobranilac samoupravljanja, Služba društvenog knjigovodstva, republički sekretarijati i čitav niz upravnih organa karakterističnih za moderne države.

Milicija i unutrašnja bezbjednost

Kontrola nad unutrašnjom bezbjednošću predstavljala je jedno od najvažnijih obilježja republičke autonomije. Milicija, odnosno policija, bila je u isključivoj nadležnosti Republike. Društveno-političko vijeće Skupštine donosilo je zakone „o državnoj i javnoj bezbjednosti; o društvenoj samozaštiti; o nabavljanju, držanju i nošenju oružja“ (član 322, tačka 2). Time je SR BiH na svojoj teritoriji imala monopol nad legitimnom upotrebom sile u mirnodopskim uslovima - jedno od osnovnih obilježja državnosti.

Kontinuitet institucija: Od SR BiH do Republike BiH

Kada je 15. oktobra 1991. godine Skupština SR Bosne i Hercegovine usvojila Memorandum o suverenitetu, a zatim 29. februara i 1. marta 1992. godine organizovan referendum o nezavisnosti, institucionalni kontinuitet nije bio prekinut. Skupština SR BiH nastavila je djelovati kao Skupština Republike Bosne i Hercegovine. Predsjedništvo SR BiH postalo je Predsjedništvo Republike BiH, dok je Izvršno vijeće nastavilo rad kao Vlada RBiH. Ustavni sud, Vrhovni sud, javno tužilaštvo, organi uprave i postojeća teritorijalna organizacija ostali su na snazi uz promjenu ustavnopravnog okvira.

Kada je Evropska zajednica 6. aprila 1992. godine priznala nezavisnost Republike Bosne i Hercegovine, nije priznavala državu nastalu ni iz čega. Priznat je međunarodnopravni subjektivitet republike koja je unutar SFRJ postojala još od 1945. godine, u granicama definisanim 1943. godine. Upravo je na tom kontinuitetu insistirala Badinterova komisija, koja je kriterije za priznanje zasnivala na principu uti possidetis - prema kojem bivše federalne jedinice postaju suverene države unutar postojećih administrativnih granica.

Bez kontinuiteta uspostavljenog kroz ZAVNOBiH, AVNOJ i kasnije ustave NR/SR BiH, međunarodno priznanje Bosne i Hercegovine bilo bi pravno teško održivo. Referendum iz 1992. godine predstavljao je čin samoopredjeljenja, ali samoopredjeljenje može ostvarivati samo prethodno konstituisan politički subjekt. U ovom slučaju to je bila Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina sa svojim institucijama, teritorijom i ustavnopravnim identitetom.

Do kraja osamdesetih godina SR Bosna i Hercegovina posjedovala je gotovo sve elemente državnosti: vlastiti ustav, parlament, vladu, pravosudni sistem, miliciju, teritorijalnu odbranu, budžet, ekonomski sistem, obrazovanje, zdravstvo i javne službe. Nedostajalo je jedino formalno međunarodno priznanje pune suverenosti. Međutim, pravni subjektivitet potreban za priznanje 1992. godine već je postojao, izgrađen kroz gotovo pola stoljeća postepenog ustavnog razvoja.

Takva evolucija nije bila rezultat slučajnog institucionalnog eksperimenta. Proizašla je iz pokušaja da se očuva ravnoteža unutar složene multinacionalne federacije. Kada je Jugoslavija početkom devedesetih počela da se raspada, upravo su republike — sa svojim ustavima, institucijama i definisanim teritorijama — postale nosioci kontinuiteta državnosti. Za Bosnu i Hercegovinu taj kontinuitet nije bio samo pravno pitanje. Bio je osnova njenog opstanka kao međunarodno priznate države.

Teritorijalna odbrana i ideja organizovanog društva

Općenarodna odbrana i Teritorijalna odbrana često se posmatraju isključivo kroz vojnu prizmu. Time se propušta razumjeti njihova stvarna funkcija unutar jugoslovenskog sistema. ONO nije bila samo vojna doktrina nego model društvene organizacije u kojem je odbrana integrisana u svakodnevni institucionalni i društveni život.

Polazište sistema nalazilo se u Engelsovoj ideji „naoružanog naroda“, stanovništva koje nije organizovano kao profesionalna vojska, već kao široka društvena struktura sposobna za otpor u slučaju agresije. Jugoslovenski model otišao je korak dalje. Pretpostavljalo se da svaki građanin, svaka ustanova i svako preduzeće imaju određenu ulogu u sistemu odbrane.

Struktura ONO bila je višeslojna. Na vrhu se nalazila JNA kao profesionalna armija sposobna za klasične vojne operacije. Ispod nje djelovala je Teritorijalna odbrana organizovana po republikama, okruzima, općinama i mjesnim zajednicama. Najniži nivo činile su jedinice u fabrikama, školama i drugim ustanovama. Sistem nije bio zamišljen kao strogo hijerarhijski. U slučaju okupacije TO je mogla nastaviti djelovati autonomno čak i u situaciji eventualnog poraza JNA.

Razmjere tog sistema bile su ogromne. Do 1985. godine TO SR Bosne i Hercegovine brojala je 314.016 pripadnika raspoređenih u 26 partizanskih brigada, 553 ratne jedinice, 1.910 jedinica u mjesnim zajednicama i 1.895 jedinica u radnim organizacijama. Radilo se o decentralizovanom sistemu duboko integrisanom u gotovo svaki segment društva.

Istovremeno, TO je predstavljala i mehanizam političke integracije stanovništva. Svaka mjesna zajednica imala je svoj štab, svaka fabrika vlastitu jedinicu. Radnici, profesori, inženjeri i službenici prolazili su vojnu obuku, učili rukovati oružjem i upoznavali osnove taktike. Zakoni ONO definisali su da je „svaki građanin koji sudjeluje u odbrani oružjem ili na bilo koji drugi način član oružanih snaga“. Granica između vojnika i civila time je postajala znatno fleksibilnija.

Ta filozofija bila je prisutna i u obrazovnom sistemu. U osnovnim školama elementi vojne obuke uvodili su se već od prvih razreda kroz „odgoj“, a kasnije kroz „obrazovanje“. Srednjoškolci su kroz predmet „Odbrana i zaštita“ učili osnove rukovanja oružjem, zaštite od hemijskih sredstava i organizacije civilne zaštite. Na univerzitetima se izučavao predmet „Osnovi ONO u SFRJ“. Cilj nije bio stvaranje militarizovanog društva u klasičnom smislu, nego razvijanje sposobnosti stanovništva da u slučaju okupacije organizuje autonomni otpor.

Ekonomska dimenzija sistema bila je jednako važna. Radne organizacije bile su obavezne planirati nastavak proizvodnje u ratnim uslovima, štititi resurse i obučavati radnike za zadatke odbrane. U slučaju okupacije trebalo je spriječiti neprijatelja da koristi postojeće kapacitete, uključujući i njihovo uništenje ukoliko padnu pod kontrolu okupatora. Takav model podrazumijevao je da država nije ograničena samo na političke institucije, nego uključuje i ekonomsku infrastrukturu koja omogućava njen opstanak.

Pri tome je važno naglasiti da je ONO bila republička nadležnost. JNA je ostala savezna institucija, ali je TO bila pod kontrolom republičkih vlasti. Komandant Republičkog štaba TO odgovarao je predsjedništvu republike, a ne centrima savezne moći u Beogradu. Time je Bosna i Hercegovina dobila ne samo formalne nego i stvarne kapacitete za organizaciju vlastite odbrane.

Od „Jedinstva“ do disolucije republičkog integriteta

Kada politički sistem koji se gradio decenijama počne ubrzano gubiti vlastite temelje, razlog gotovo nikada nije administrativne prirode. Planovi pod nazivima „Jedinstvo“, „Jedinstvo-2“ i „Jedinstvo-3“, provođeni između 1987. i 1991. godine, predstavljali su mnogo više od reorganizacije oružanih snaga. Njihova suština bila je postepena demontaža republičkih kapaciteta i centralizacija vojne moći.

Mesud Šadinlija detaljno dokumentuje taj proces. Vrh JNA, dominantno sastavljen od srpskog kadra, još od ranijih godina pokazivao je otpor prema konceptu općenarodne odbrane jer je ograničavao saveznu, odnosno faktički srpsku kontrolu nad vojnom silom. Na seminarima početkom osamdesetih godina vojni vrh je insistirao na „promjenama koncepta ONO“, dok je Miloš Minić upozoravao da „ne postoji nikakva Jugoslavija izvan i iznad republika“ i da bi redukcija republičkih prava destabilizovala federaciju.

Nakon Titove smrti JNA se postepeno počinje predstavljati kao „jedini preostali jugoslovenski integrativni faktor“. Time vojska više ne nastupa kao instrument političkog sistema nego kao zaseban politički akter. Takav razvoj događaja kulminira idejom da će armija, ukoliko politički sistem zakaže, morati „intervenisati i zavesti red u zemlji“

Prvi korak bila je reorganizacija vojne strukture. Dotadašnjih šest armija, čije su se zone odgovornosti uglavnom poklapale sa granicama republika, zamijenjene su sa tri velika kopnena vojišta: Sjevernim, sa sjedištem u Beogradu, Sjeverozapadnim i Vojno-pomorskim. Time su teritorijalne odbrane republika faktički stavljene pod kontrolu viših komandi kojima su dominirali savezni centri moći. Bosna i Hercegovina je na taj način izgubila dio kontrole nad vlastitim sistemom odbrane.

Sljedeći korak bilo je brojno smanjenje broja pripadnika TO. Predsjedništvo SR Bosne i Hercegovine, pod snažnim pritiskom iz Beograda, u oktobru 1987. godine donosi odluku da se TO svede na 5% stanovništva. Tokom 1988. broj pripadnika pada sa 293.603 na 201.129, što predstavlja smanjenje od 31,5%. Do 1990. godine broj se smanjuje na 138.031, a do kraja 1991. na svega 86.164 pripadnika.

Vrhunac procesa dolazi u maju 1990. godine, kada načelnik Generalštaba JNA Blagoje Adžić naređuje oduzimanje naoružanja teritorijalnih odbrana i njegovo prebacivanje pod kontrolu JNA. Šadinlija taj potez označava kao nelegalan i protivustavan, jer Predsjedništvo SFRJ kao vrhovna komanda nije donijelo takvu odluku, niti je Adžić imao odgovarajuće nadležnosti.
Akcija je sprovedena u svim republikama osim u Srbiji i Vojvodini. Bosna i Hercegovina je do juna 1990. godine ostala bez više od 80.000 komada pješadijskog naoružanja i oko 200 artiljerijskih oruđa. Riječ je o oružju finansiranom iz republičkog budžeta i sredstava građana.

Istovremeno se odvijao širi proces političke destabilizacije. Antibirokratska revolucija Slobodana Miloševića, kojom su smijenjena rukovodstva Vojvodine, Kosova i Crne Gore, Srbiji je osigurala kontrolu nad četiri glasa u Predsjedništvu SFRJ. Paralelno sa tim u Bosni i Hercegovini nastaje Srpska demokratska stranka, koja kroz političko djelovanje i kontrolu nad općinama sa srpskom većinom gradi paralelnu infrastrukturu moći.

SDS nije funkcionisao kao obična politička partija. Kroz paradržavne i separatističke projekte, takozvane „Srpske autonomne oblasti“, stvarane su institucije koje su faktički osporavale ustavni poredak SR Bosne i Hercegovine. U isto vrijeme JNA mobilizuje i naoružava teritorijalnu odbranu u srpskim općinama, koristeći upravo oružje prethodno oduzeto republici.

Do kraja 1991. godine Bosna i Hercegovina našla se u gotovo paradoksalnoj situaciji: formalno je posjedovala teritorijalnu odbranu bez oružja i sa drastično smanjenim ljudstvom; imala je ustavni poredak koji su paralelne strukture otvoreno negirale; raspolagala je milicijom podijeljenom po etničkim linijama i JNA koja je na njenoj teritoriji djelovala protiv samih republičkih institucija.

Republika pod opsadom: Institucionalna disciplina kao čin otpora

Opsada Sarajeva između 1992. i 1995. godine uglavnom se prikazuje kroz prizmu ratnih zločina, humanitarne katastrofe i svakodnevnog granatiranja. Takav prikaz jeste tačan, ali ostavlja po strani pitanje zbog čega grad uprkos svemu nije doživio potpuni institucionalni kolaps.

Održati funkcionisanje grada pod opsadom značilo je mnogo više od organizovanja vojne odbrane. Bilo je potrebno osigurati vodosnabdijevanje, održavanje bolnica, distribuciju humanitarne pomoći, rad škola, javnog prevoza i administracije, kao i minimum javnog reda u uslovima svakodnevnog granatiranja i hiljada civilnih žrtava.

Sposobnost Sarajeva da očuva takvu strukturu proizlazila je iz institucionalnog kontinuiteta naslijeđenog iz SR Bosne i Hercegovine. Gradske službe, komunalna preduzeća, bolnice, škole i organi bezbjednosti nastavili su funkcionisati i u ratnim uslovima. Ljudi koji su prije rata radili unutar tih sistema nastavili su obavljati iste poslove tokom opsade. Procedure, hijerarhije i institucionalna kultura nisu nestali sa početkom rata.

Važnu ulogu imale su i organizacije civilnog društva, posebno SUBNOAR. Ta organizacija nije funkcionisala samo kao veteransko udruženje. U praksi je predstavljala operativnu mrežu za mobilizaciju ljudi, koordinaciju pomoći, organizaciju odbrane naselja i saradnju sa međunarodnim akterima. Veterani partizanskog rata donosili su iskustvo organizacije, logistike i discipline stečeno u ranijim ratnim okolnostima.

Čak i kulturni život tokom opsade imao je političku dimenziju. Pozorišne predstave, koncerti, izložbe i kasnije Sarajevski filmski festival nisu predstavljali luksuz u ratnim uslovima, nego pokušaj očuvanja ideje grada kao prostora civilnog života. Održavanje kulturnih institucija postalo je oblik simboličkog otpora.

Poređenje sa sredinama u kojima je institucionalni kontinuitet brzo prekinut dodatno pokazuje značaj funkcionalnih državnih struktura u prvim mjesecima rata. U Prijedoru je tokom proljeća 1992. godine izvršeno koordinisano preuzimanje lokalnih organa vlasti od strane SDS-a, uz paralelno stavljanje policijskih, teritorijalno-odbrambenih i administrativnih struktura pod kontrolu kriznih štabova i novih srpskih vlasti. Time je onemogućeno djelovanje jedinstvenog institucionalnog okvira koji bi mogao organizovati politički i vojni otpor. U Sarajevu su, uprkos opsadi i dubokoj krizi, republičke institucije nastavile funkcionisati. Predsjedništvo RBiH, Vlada, Skupština i gradske strukture ostali su izvor međunarodno priznatog i unutrašnje legitimnog autoriteta.

Kontinuitet između SR Bosne i Hercegovine i Republike Bosne i Hercegovine nije nastao automatski. Održan je kroz svjesnu političku odluku da se ne priznaju paralelne institucije i da se ne prihvati disolucija države. Takva odluka bila je moguća upravo zato što su postojale institucije sposobne da je sprovedu.

Kako je ljevica prepustila državnost desnici

Jedan od najvećih paradoksa poslijeratne Bosne i Hercegovine jeste činjenica da su političke tradicije koje su izgradile temelje savremene državnosti izgubile sposobnost da artikulišu vlastito naslijeđe. Nakon 1995. godine politički prostor podijeljen je između etnonacionalnih stranaka, neoliberalnih „građanskih“ opcija i fragmentirane ljevice. Nijedna od tih političkih struja nije uspjela ponuditi zaokružen narativ koji bi povezao antifašistički otpor, socijalistički razvoj i Republiku Bosnu i Hercegovinu.

Etnonacionalne stranke pokušale su državnost interpretirati kroz etnički okvir, predstavljajući RBiH kao rezultat „nacionalnog buđenja“ vlastitog naroda. Građanske liberalne opcije insistirale su na modernom i evropskom identitetu države, uglavnom izbjegavajući vezu sa socijalističkim naslijeđem. Istovremeno je ljevica, opterećena raspadom socijalističkog sistema i strahom od optužbi za jugonostalgiju, postepeno napuštala pitanja državnosti i fokusirala se prvenstveno na socijalne teme.

Posljedica je bio politički vakuum u kojem je pitanje zašto Bosna i Hercegovina uopšte postoji kao država ostalo bez jasnog historijskog odgovora. Umjesto ozbiljne analize nudili su se pojednostavljeni mitovi — da je država nastala isključivo „voljom naroda“, da predstavlja „hiljadugodišnju državnost“ ili da njen opstanak zavisi prvenstveno od međunarodne zajednice.
Savremena bosanskohercegovačka ljevica pritom je često pokušavala mehanički preuzeti modele socijaldemokratije razvijene u stabilnim zapadnoevropskim društvima. Time je zanemarivala činjenicu da Bosna i Hercegovina djeluje u potpuno drugačijem političkom i historijskom kontekstu, obilježenom neriješenim pitanjima suvereniteta i identiteta.
Socijalna pravda, radnička prava i ekološka pitanja nesumnjivo ostaju važni politički ciljevi. Ipak, bez odgovora na pitanje institucionalnog opstanka države, takve teme ostaju ograničene. Upravo tu je ljevica izgubila prostor koji su preuzeli nacionalisti kroz monopol nad patriotizmom i liberali kroz monopol nad modernizacijom.

Danas zato gotovo da ne postoji politička snaga koja bi mogla uvjerljivo povezati savremenu bosanskohercegovačku državnost sa političkim tradicijama koje su je historijski oblikovale.

Šta gubimo ako zaboravimo?

Kada se posmatra širi historijski luk, od ilegalnog antifašističkog otpora 1941. godine, preko ZAVNOBiH-a, uspostavljanja NR Bosne i Hercegovine, ustavnih reformi iz 1963. i 1974. godine, pa sve do međunarodnog priznanja 1992. i Dejtonskog sporazuma 1995. jasno je da postoji kontinuitet institucija i pravnog subjektiviteta.

Savremena Bosna i Hercegovina, uprkos unutrašnjim podjelama i dejtonskoj strukturi, i dalje počiva na granicama definisanim tokom Drugog svjetskog rata. Njene institucije formalno su nasljednici institucija SR Bosne i Hercegovine, dok se pravni subjektivitet države nadovezuje na republički status unutar jugoslovenske federacije. Mnogi segmenti javnog života — od obrazovanja i zdravstva do administracije — i dalje funkcionišu na osnovama postavljenim upravo u socijalističkom periodu.
Istovremeno, historijska memorija o tim procesima postepeno slabi. Mlađe generacije često ne poznaju politički značaj ZAVNOBiH-a, ne razumiju ulogu partizanskog pokreta niti povezuju savremenu državu sa institucionalnim razvojem SR Bosne i Hercegovine. U tom prostoru prazninu popunjavaju pojednostavljeni nacionalni, građanski ili nostalgični mitovi.

Takav raskid između institucionalnog kontinuiteta i kolektivnog pamćenja nije nastao spontano. On proizlazi iz političkih interesa koji pokušavaju delegitimisati antifašističko i socijalističko naslijeđe jer bi njegovo puno priznavanje dovelo u pitanje dominantne etnonacionalne interpretacije prošlosti. Ako se prihvati da je moderna bosanskohercegovačka državnost nastala kroz nadnacionalni politički projekt, onda se istovremeno otvara pitanje položaja savremenog etnonacionalizma unutar te historijske priče. Upravo zbog toga se kontinuitet sa ZAVNOBiH-om i SR Bosnom i Hercegovinom često minimizira ili prešućuje.

Pitanje budućnosti Bosne i Hercegovine zato nije vezano za eventualni povratak socijalizmu. Mnogo je važnije može li država dugoročno održati vlastiti legitimitet ukoliko negira historijski okvir iz kojeg je nastala. Ako Bosna i Hercegovina nije nasljednica ZAVNOBiH-a i SR Bosne i Hercegovine, na čemu onda počiva njen suverenitet? Na volji međunarodne zajednice, geopolitičkom kompromisu ili trenutnoj ravnoteži etničkih odnosa?

Takvi odgovori teško mogu pružiti stabilnu osnovu za dugoročnu državnost. Mnogo održiviji okvir predstavlja priznanje da je savremena Bosna i Hercegovina rezultat svjesnog političkog projekta koji je, uprkos vlastitim kontradikcijama i greškama, izgradio institucije sposobne da prežive rat, raspad federacije i duboke političke krize.

Alternativa tome nije neutralna interpretacija historije. Ona podrazumijeva postepeno slabljenje legitimiteta institucija, njihovu eroziju i dugoročno smanjenje sposobnosti države da funkcioniše kao politička zajednica - čemu nažalost i svjedočimo zadnjih 30 godina.