Sofoklova Antigona jedna je od najpoznatijih antičkih tragedija, čija je temeljna dilema – sukob između lične savjesti i državnog zakona – itekako univerzalnom i savremenom. Ova tragedija vjekovima inspiriše autore da kroz njenu priču preispituju moralna, politička i društvena pitanja u kontekstu svojih epoha. Stefan Hertmans, savremeni flamanski pisac, u svojoj monodrami Antigona u Molenbeeku koristi ovu klasičnu priču kako bi prikazao probleme identiteta, državne represije i marginalizacije u savremenoj Europi.
Ovaj rad analizira sličnosti i razlike između dvaju verzija Antigone kroz ključne dramaturške koncepte: Aristotelovu peripetiju i prepoznavanje, kao i Freytagovu piramidalnu strukturu. Cilj rada je da pokaže komparaciju ovih dvaju djela kroz već navedene elemente te kako Hertmansova drama reinterpretira antički mit u kontekstu savremenih političkih i društvenih odnosa, naglašavajući probleme s kojima se suočavaju pojedinci u birokratskim i represivnim sistemima današnjice.

PERIPETIJA (preokret radnje)

Prema Aristotelu, peripetija je nagli obrat u toku radnje koji vodi likove u neočekivanom pravcu.

Sofoklova Antigona

Peripetija u Sofoklovoj Antigoni jest kada ju Kreont osuđuje na smrt (zajedno s Ismenom). To je bila Antigonina moralna obaveza: pokopati svog brata, te je stoga prekršila Kreontovu naredbu. A on je odlučio poslati ju u špilju s malo hrane kako se ne bi osjećao krivim što ju je ubio. To implicira da Kreont ne želi preuzeti odgovornost za svoje postupke što pokazuje da on nije idealan vladar Tebe. Iako je Antigonina peripetija tragična, ona to nije zaslužila jer je samo htjela učiniti pravu stvar odajući počast bratu. Kreontova peripetija bi bila kada se njegov sin ubio, kao i njegova žena.

Hertmansova Antigona u Molenbeeku

Peripetija dolazi kada protagonistkinja, Nouria, shvati da birokratski aparat ne samo da joj neće omogućiti preuzimanje bratovog tijela, već ju isti tretiraju kao prijetnju. U tom trenutku njen cilj prelazi iz pravne borbe u egzistencijalnu tragediju – ona postaje potpuno marginalizovana i obespravljena.

Sličnost: Oba preokreta naglašavaju nemoć pojedinca naspram moćne sile više i jače od njega samog.
Razlika: Sofoklova peripetija vodi u niz tragičnih smrti, dok Hertmansova peripetija vodi protagonistkinju u potpunu izolaciju.


PREPOZNAVANJE (Anagnorisis)

Aristotelov koncept prepoznavanja označava trenutak kada likovi dolaze do bitnog saznanja koje im mijenja perspektivu i to utiče na odnos protagoniste i drugih likova ili situacije.

Sofoklova Antigona

Kreontovo prepoznavanje dolazi kada shvati da su bogovi na strani Antigone i da je njegovo insistiranje na zakonu zapravo dovelo do uništenja njegove porodice te njegovu tragičnu sudbinu jer ne uspijeva na vrijeme osloboditi Antigonu. Bitno je naglasiti da Antigona nema klasični anagnorisis jer je od početka tragedije sigurna u svoj dobronamjeran cilj i ne mijenja stav.

Hertmansova Antigona u Molenbeeku

Glavni anagnorisis dolazi kada Nouria shvati da ne postoji način da se izbori s već spomenutom nepravdom – njen brat je proglašen teroristom, i time gubi pravo čak i na dostojanstvenu smrt.

Sličnost: I jedna i druga drama koriste anagnorisis da bi naglasila gorku spoznaju o nepravdi (samo što se radi o različitim varijantama: Kreont spoznaje nepravdu koju je ON počinio, a Nouria spoznaje nepravdu sistema)
Razlika: U Sofoklovom djelu prepoznavanje dolazi prekasno za Kreonta, dok u Hertmansovom djelu protagonistkinja postepeno kroz dramu postaje svjesna svoje nemoći.


FREYTAGOVA PIRAMIDA

Freytagova piramida dijeli dramsku strukturu na uvod, uspon, kulminacija, preokret ili pad i kraj ili katastrofa.

1. UVOD

• Antigona Ismeni otkriva svoju namjeru. Objava Kreontove naredbe: Polinik ne smije biti sahranjen.
• Opis mjesta Molenbeek iz naslova. Nouria dolazi u policijsku stanicu da preuzme tijelo brata, ali nailazi na prepreke.

2. USPON

• Antigona se suprotstavlja Kreontu i brani svoj čin.
• Nouria sama ide do Zavoda za sudsku medicinu: traži tijelo brata.

3. KULMINACIJA

• Kreont osuđuje Antigonu na smrt.
• Biva uhapšena i odvedena na sud.

4. PREOKRET ili PAD

• Tiresija upozorava Kreonta, ali on kasni s odlukom.
• Postepeno shvata da brat neće dobiti sahranu.

5. KRAJ

• Glasnik nam objavljuje Kreontovu smrt.
• Ona ostaje izolovana i slomljena, osuđena na ‘’društvenu smrt.’’

ZAKLJUČAK

Upoređujući Antigonu Sofokla i Antigonu u Molenbeeku Stefana Hertmansa kroz dramaturške koncepte Aristotelove peripetije i prepoznavanja, kao i Freytagove piramidalne strukture, uočava se kako oba djela tematiziraju sukob pojedinca sa represivnim sistemom. I dok Sofoklova Antigona istrajava u svojoj moralnoj obavezi uprkos Kreontovom autoritetu, Hertmansova Nouria se suočava sa modernim birokratskim aparatom koji je tretira kao prijetnju i uskraćuje joj osnovna ljudska prava.
Osnovna razlika između ovih dvaju drama ogleda se u prirodi njihovih tragičnih ishoda. Sofoklova tragedija vodi ka nizu smrti koje su posljedica Kreontove tvrdoglavosti i zakašnjelog prepoznavanja greške, dok Hertmansova drama ne donosi smrt protagonistkinje, već njenu potpunu društvenu marginalizaciju, čime se naglašava suštinska nemoć pojedinca pred bezličnim administrativnim sistemima današnjice.
Hertmans uspijeva reinterpretirati antički mit u savremenom kontekstu, koristeći Sofoklovu priču da ukaže na aktuelne probleme identiteta, državne represije i tretmana onih koji su označeni kao „drugi“ i ‘’niži’’ u društvu. Time se potvrđuje univerzalnost Antigone kao dramskog teksta koji može biti prilagođen različitim epohama, zadržavajući svoju snažnu moralnu i političku poruku