Ekološka kriza u Sandžaku ne može se razumjeti bez sagledavanja njenog dubljeg historijskog konteksta. Ona nije proizvod samo savremenog nemara, već posljedica dugog kontinuiteta političkog, institucionalnog i ekonomskog zapostavljanja koje traje još od Berlinskog kongresa 1878. godine.

Berlinski kongres označio je početak sistemskog potiskivanja Sandžaka na marginu političkih procesa. Iako formalno ostaje u sastavu Osmanskog carstva, Sandžak biva presječen interesima velikih sila i pretvoren u geopolitičku zonu nadmetanja. Taj status privremenosti i nesigurnosti ostavio je duboke posljedice:

• izostanak infrastrukturnih ulaganja,
• administrativnu neuređenost i kontinuirano iseljavanje stanovništva.

U periodu nakon Balkanskih ratova i podjele Sandžaka između Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore, zapostavljanje dobija novu dimenziju. Sandžak biva razbijen, institucionalno rascijepljen i planski ekonomski zanemaren. Umjesto integracije i razvoja, ovaj prostor postaje izvor jeftine radne snage i sirovina, bez ozbiljnih ulaganja u obrazovanje, infrastrukturu i zaštitu prirodnih resursa.

Ni u periodu socijalističke Jugoslavije Sandžak ne dobija ravnopravan razvojni tretman. Iako dolazi do određenih pomaka u industrijalizaciji i obrazovanju, Sandžak ostaje izvan glavnih razvojnih tokova. Ekološki aspekti razvoja gotovo da ne postoje, a industrijski i komunalni sistemi grade se bez dugoročne vizije i bez zaštite životne sredine. Time se postavljaju temelji današnjih ekoloških problema.

Raspad Jugoslavije i tranzicioni period dodatno pogoršavaju položaj Sandžaka. Ekonomska marginalizacija, politička nestabilnost i centralizacija moći u Beogradu i Podgorici dovode do potpunog zanemarivanja ekoloških i razvojnih pitanja u ovom regionu. Umjesto ulaganja, Sandžak postaje prostor socijalne i ekološke zapuštenosti, bez adekvatne institucionalne zaštite.

U savremenom periodu, zapostavljanje Sandžaka poprima sofisticiranije oblike. Iako formalno postoje mehanizmi lokalne samouprave, stvarna moć odlučivanja ostaje koncentrisana u centrima moći. Ekološki problemi, zagađene rijeke, nelegalne deponije, neuređena odlagališta otpada postaju trajno stanje. Sandžak se de facto pretvara u prostor u kojem se problemi tolerišu jer su politički „nevidljivi“.
U Sandžaku danas postoji više nelegalnih deponija koje ozbiljno ugrožavaju životnu sredinu i zdravlje stanovništva, među kojima su Mostina u Rožajama, Golo brdo kod Novog Pazara i Dobrakovo kod Bijelog Polja. Ovo su samo neki od gorućih ekoloških problema koji zahtijevaju hitnu institucionalnu reakciju
foto:Mostina u Rožajama




foto: Golo Brdo kod Novog Pazara

Posebno destruktivnu ulogu ima politička snishodljivost sandžačkih predstavnika. Lokalne elite se integrišu u centre moći, dok se interesi zajednice potiskuju. Kroz funkcije, privilegije i političke ustupke, predstavnici Sandžaka se često „kupuju“, čime se prekida veza između naroda i onih koji bi trebalo da ga zastupaju. Predstavnici bošnjačkog naroda u Bosni i Hercegovini također ne obraćaju pažnju na Sandžak, što dodatno marginalizuje regiju i osnažuje osjećaj političke nemoći lokalnih zajednica. Ekološka pitanja tada postaju kolateralna šteta političke trgovine.

Posljedice tog kontinuiteta zapostavljanja danas su jasno vidljive. Sandžak se suočava sa ozbiljnom ekološkom degradacijom, ugroženim zdravljem stanovništva, slabljenjem poljoprivrede i masovnim iseljavanjem. Ekološka kriza nije izolovan problem, već ogledalo historijskog odnosa prema ovom prostoru.

foto: Dobrakovo kod Bijelog Polja

Rješenje ekoloških problema Sandžaka zahtijeva prekid tog historijskog kontinuiteta zapostavljanja. Potrebna je jasna politička volja, ravnomjeran regionalni razvoj i predstavnici koji neće biti puki produžetak centara moći, već autentični glas svog naroda. Bez toga, Sandžak će i dalje ostajati prostor u kojem se historijska nepravda samo reprodukuje u novim oblicima.