Veliki pozdrav dragi čitaoci, vaš najdraži online babuka je tu sa novim člankom. Nakon mega viralnog teksta o propalestinskom Supermenu, donosim još jednu filmsku analizu. Napomena da ja nisam nikakav stručni kritičar. Tako da, ovaj tekst nemojte čitati kao filmsku kritiku lika koji zna o scenariju, kadriranju, editingu, post produkciji i vizualnim efektima. Ja sam samo ljubitelj igranih filmova koji voli da iznosi svoje mišljenje.

Ovaj put pod lupu stavljam film koji sam prvi put pregledao kao srednjoškolac. Riječ je o srpskom filmu “Lepa sela lepo gore”. Uz “Rane”, “Sela” su drugi najpopularniji film beogradskog režisera Srđana Dragojevića. Oba filma su nam dala legendarne dijaloge i izreke koje smo kao srednjoškolci svakodnevno ponavljali. Rečenice, kao “Hajde Halile, ti ga prvi zalilaj” ili “Mnogo je kume”, ste mogli čuti na svakom derneku i školskom igralištu.
A legendarnu pjesmu od “Električnog orgazma” su najkasnije tada svi znali napamet. Sjećam se čak i Dragana Bjelogrlića na premijeri “Rana” u Tuzli, kojem su klinci i dvije godine nakon premijere “Lepih sela” dobacivali rečenice iz filma.

Tada kao klinac nisam dublje analizirao sadržaj filma, a čuli smo čak i da je film nailazio na oštre kritike u Srbiji jer otvoreno prikazuje paljenje i pljačku muslimanskih kuća. Nešto što je svaki Hrvat u Slavoniji i Bošnjak u istočnoj Bosni lično svjedočio, jer gdje su Arkanovci prošli, tu televizor nije ostao. I mora se priznat da je režiser bio hrabar prikazavši takve scene, pogotovo ako uzmemo u obzir represiju, cenzuru i ubistva Miloševićevog režima. Novinari su likvidirani u haustorima, i ko god je bio kritičan prema šefu sa Dedinja, najmanje što je mogao dobiti je vojni poziv. Međutim, sa druge strane, u filmu imamo i fino upakovane propagande i pokušaje relativizacije. Pa zato, 30 godina nakon premijere filma, postavljam pitanje: da li su “Lepa sela lepo gore” antiratni ili propagandni film?

Jedna od prvih scena koja izaziva osmijeh na licu svakog iskrenog gledaoca je razgovor Halila i Milana ispred tunela. Dva klinca se boje ući u tunel jer se u njemu krije drekavac, nakon čega Halil izgovara: “Uzeću ja pušku od oca, znam gdje je krije”. To bi trebalo da nam kaže da su muslimani bili naoružani i spremni za rat, iako realnost govori suprotno. Istina je zapravo da je JNA u mjesecima prije početka rata u BiH naoružavala srpsko stanovništvo, da bi kad je rat počeo, u potpunosti stala na njihovu stranu. Druga scena koja djeluje iskrivljeno je odlazak Slobinog kuma kod porodice u Tuzlu. I ovdje se spinuje i režiser nam govori kako su muslimani znali šta se sprema i zbog toga se sklanjaju na vrijeme. Za Bošnjake se isključivo koriste pogrdni termini kao što su balije, muslimani i Turci. Što zbog priče i likova nije sporno, i Srbi se nazivaju četnicima, četama i ortodoksnim šupcima. Međutim, izbjegavanje termina Bošnjo, kao i Bosanac, je pokušaj negiranja bošnjačkog/bosanskog identiteta. I da, svi Bošnjaci naravno piju rakiju. U jednoj sceni vidimo čak i pokrivenu nenu kako im servira piće na tacni, što valjda treba da pokaže licemjerje muslimana.

Možda jedan od najsmješnijih pokušaja relativizacije i izjednačavanja je legendarno ispisivanje grafita. Nakon što u par scena svjedočimo srpskom paljenju bošnjačkih kuća i iscrtavanje grafita sa tri prsta i ćiriličnom natpisu “Srbija do Tokija”, dolazi na red druga strana. Tako, nakon upada muslimanskih snaga u selo, vidimo grafit “Bosna do Tokija”. Jer ako je srpski režim imao pretenzije na teritorije susjednih država, onda su isto morali imati i Alijine horde ekstremista! Međutim, do danas nije zapamćena izjava i jednog Bošnjačkog političara ili generala u kojoj se svojata komad Srbije ili bilo koje druge balkanske države. Također je nepoznato da je Armija BiH napala i jedno selo ili grad u Srbiji kako bi stvorili “veliku Bosnu”.

Još jedan pokušaj relativizacije je monolog Nikole Koje koji tumači beogradskog džeparoša Velju. On optužuje pokojnog Batu Živojinovića, koji glumi starog komunističkog vojnika, za kriminal i korupciju. Optužbe aludiraju na brojne afere komunističkog režima pred sami raspad Jugoslavije. “Mislite da je i jedna kuća koju smo mi njima ili oni nama spalili, pošteno zarađena!?” izgovara harizmatični Koja. Ispade da su svi u bivšoj Jugi bili kriminalci; od političkog vrha, pa sve do običnog seljaka. I još gore, ono što je opisano između redova, svi su jedni drugima palili kuće. Ali sudske presude i činjenice sa terena govore drugačije. Ako uzmemo samo primjer Banja Luke i Bijeljine, ustanovit ćemo da su u ratu srušene sve džamije u tim gradovima. Širom Republike Srpske izvršeno je sistematsko etničko čišćenje koje je osmislio politički vrh, a sprovodili su ga vojska, policija pa i komunalci tog entiteta. U Sarajevu, Tuzli i Zenici nije srušena nijedna crkva, niti je bilo planskog protjerivanja, zatvaranja i ubijanja Srba. Dešavali su se ratni zločini, ali su oni bili na nivou pojedinca iza kojih nije stajao politički vrh, kao što je to bilo u RS-u. Floskule kao “svi smo mi isti” i “svi su činili zločine” se koriste i danas kako bi relativizirale i izjednačile strane u sukobu. E pa, nije baš tako, i nismo svi isti! To potvrđuje lista haških presuda na kojoj srpski političari i generali ubjedljivo zauzimaju prvo mjesto.

Jedna od najmučnijih scena projiciranja u filmu je kada muslimanske snage šalju silovanu ženu u tunel za koju srpski vojnici sumnjaju da nosi eksploziv, pa je iz predostrožnosti ubiju. Film koji je sniman u Višegradu, gradu koji je poznat po masovnim silovanjima i monstruoznim ubistvima braće Lukić, prikazuje jedinu žrtvu silovanja kao ženu koju su silovali muslimani! Pitanje je samo sa kakvim zločincima je ekipa filma morala sjesti za stol kako bi dobili potrebne dozvole za snimanje. To je ujedno i razlog zašto je legendarni beogradski glumac Srđan Todorović odbio da učestvuje u filmu. “Nije mi se baš išlo u Višegrad 1994.“ izjavio je u jednoj emisiji.

Po mom mišljenju, iako nedovoljno i neuspješno, “Lepa sela lepo gore” spada u rijetke filmove koji su iole pokušali kritikovati srpski režim. Usudio bih se reći da je politička situacija danas i gora, i sumnjam da bi se takav film danas u Srbiji uopšte mogao snimiti. Za Višegrad ni Kusta ne bi dobio dozvolu, a da ne pričamo o nekim bosanskim režiserima. Serija “Deca zla” je bila bunkerisana, jer se između ostalog bavila silovanjem žena u BiH, a “Sablja” zamalo nije bila emitovana. Za film je bilo bitnije da urbani beogradski džeparoš i smiješni narkoman imaju pamtljive one-linere, i umjesto da nam film bude odbrambeno sredstvo od užasa, on nam je uz rifove “Orgazma” odbrambeno sredstvo od činjenica i istine.

Tako dolazimo i do samog kraja gdje film šalje antiratnu poruku i prikazuje besmisao rata kroz primjer najboljih drugova. Finalna scena prikazuje Halila i Milana kako se međusobno optužuju za paljenje radionice i klanje majke. Milan nije spalio radionicu, niti je Halil ubio Milanovu majku, ali obojica bivaju žrtve ratnog vrtloga, te tako budu primorani da se pridruže svojim stranama, dok su zločine činili neki drugi. “A ko je ako nisi ti? Da nije drekavac iz tunela?” pita Halil na kraju.

Za mene nema dileme. Za rat u Jugoslaviji je sto posto kriv drekavac. Samo što se on nije krio u tunelu kod Višegrada, nego na Dedinju.