Savremenici smo ne samo brutalnosti rata, već i pokušaja revizije istorije – od opravdavanja zločina do nasilnih pokušaja brutalnog prekrajanja istine. Ako istoriju učimo kako bismo spriječili njeno ponavljanje, postavlja se pitanje kakvu kulturu sjećanja danas njegujemo u Evropi i može li ona zaista spriječiti povratak najmračnijih ideologija prošlog vijeka? Masovna ubistva, genocidi, Aušvic, Jasenovac, Holokaust, nasilje, zlostavljanje, dehumanizacija, strah, surovost i borba za preživljavanje – neizbrisivi su pečati bolne evropske prošlosti.

Izvori nacizma

Nacizam je bio svojevrstan odgovor Francuskoj i Američkoj građanskoj revoluciji, koje su buknule pod barjakom univerzalnih vrijednosti slobode, jednakosti i principa građanstva. To je bio totalitarizam, rasizam, militarizam – radikalna suprotnost fundamentalnim principima ljudskog roda. Židovi su postali simbol drugosti koja je bila nužna za samopotvrdu nacističke elite kroz dijalektiku isključenja. Reinterpretacija morala služila je kao ideološki temelj za eliminaciju onih koji nisu odgovarali rasnoj superiornosti arijevskog naroda. ,,U nacističkom poretku dekonstruisan je Kantov princip univerzalističkog morala, načelo poštovanja čovjeka kao čovjeka. Kant bi takvu instrumentalizaciju ljudskog postojanja označio kao manifestaciju radikalnog zla".1





Posthitlerovski savremeni evropski politički diskurs opterećen je povratkom radikalnih i ekstremnih političkih idelogija, iako su iste nominalno poražene. Koncept „Hitlerizma“ deklarativno se doživljava kao politička ruševina, ali se postmoderno društvo ponovo suočava s pitanjima identiteta, etničke ili nacionalne čistote i kolektivne odgovornosti.


Reinkarnacija ideje o nacionalnoj superiornosti pripadnika određenih grupa nesumnjivo nas vraća na fundamentalna filozofska, ali i pravna pitanja o granicama ljudske slobode, dostojanstva, jednakosti itd. Hannah Arrendt "ipak smatra da najveća opasnost za moderno doba ne proizlazi iz privlačne snage nacionalističkih i rasističkih ideologija, već iz nečega što ona naziva osebujnim gubitkom zbiljnosti".2 Drugim riječima, bitak gubi kontakt sa stvarnim svijetom, postaje nesvjesan, ravnodušan prema stvarnim problemima i preprekama, te se okreće iracionalnim ili površnim stvarima, pojavama, fenomenima. Tom linijom desio se odnos dominacije unutar rasnih hijerarhija, što je rezultiralo ograničenjem političke slobode i ontološkom nesigurnošću biološke egzistencije potčinjenih grupa (židova).


Ideologija krvi i tla (Blut und Boden) operacionalizovala je esencijalističku viziju zajednice, ruralni način života je bio protivteža urbanom. Savremeni politički život nije lišen neonacističkih obilježja - govori koji završavaju neonacističkim pozdravima, talijanski neonacisitički pozdravi dizanjem ruku, antiimgaracione politike, islamofobija, revizionizam istorije, ekstremni simboli i ideološki narativi, parole poput „za dom spremni“, neonacističke pjesme, kukasti krstovi, Ku Klux Klan, ljotićevci, itd.

Revizionizam evropskog idealizma, ciklični tok istorije i AFD

Na mjestu gdje se desio jedan od najmasovnijih zločina u istoriji čovječanstva, samo bi lud čovjek prije dvadesetak godina mogao predvidjeti da će ultradesnica ponovo krojiti politički i društveni život nove Savezne Republike Njemačke. Nakon izbora u februaru 2025. godine, kada je AfD osvojio 21% podrške, postalo je jasno da Nijemci, izgleda, nisu dovoljno naučili iz sopstvene prošlosti i da se sve više vraćaju izvorima savremenog neonacizma. Na političkom horizontu, ovakva organizacija smješta se u okvir ultradesničarskog spektra političkih opredjeljenja, u skladu sa zakonitostima političkih fenomena. AfD bilježi značajan rast, što se može tumačiti kroz istorijski ciklični tok ili metaforu "bottom up" procesa u istoriji - periodičnog vraćanja ekstremnih ideja u novim oblicima.


Njihova najvažnija izborna uporišta nalaze se na istoku Njemačke, gdje su ostvarili najuvjerljiviju pobjedu. Postoje dva ključna razloga za to: totalitarna zaostavština i slaba ekonomska i politička situacija na istočnoj strani zemlje.


Uprkos značaju očuvanja kulture sjećanja na Holokaust, Njemačka u savremeno doba se suočava sa porastom islamofobije i antisemitizma, a ,,RIAS"3 dokumentuje primjere antisemitizma izazvanih desnim ekstremizmom. Jedan od najpoznatijih slučajeva ekstremnog nasilja bio je teroristički napad na sinagogu u Halleu 9. oktobra 2019. godine. Drugi primjer uključuje napad na Jevreja u Frankfurtu u julu 2022. godine, kao i incidente poput pljuvanja Jevreja na ulicama i u javnom prevozu. BV RIAS je omogućio izvještaj predsjednice Jevrejske zajednice u Drezdenu, Ekaterine Kulakove. Ona je slikovito prikazala situaciju u drezdenskoj opštini: „Redovno na našoj sinagogi i na Jevrejskom groblju ostavljaju grafite“, izjavila je Kulakova.


Evropske ideje i ideali ostavili su dubok trag u borbi protiv ultradesničarskog radikalizma. Jedna od ključnih ličnosti u ovom procesu bio je Žan Mone, koji je vjerovao da bi ujedinjenje Francuske i Njemačke bio temelj za jačanje evropske demokratije. On je, prilikom predlaganja plana za njihovo ujedinjenje pod zajedničkom vlašću, izjavio: „Nastavite, nastavite, bez ujedinjenja nema budućnosti za Evropu“.4 Što se kasnije kroz istoriju i obistinilo.


Jedinstveno tržište, sloboda, demokratija, jednakost, evropski idealizam, uspjeli su prebroditi sve nasrtaje ultradesnice do druge dekade 21. vijeka. Evropski idealizam (porodica demokratskih zemalja), prvi put nakon 70-tak godina postojanja je ugrožen dexitom, brexitom, populizmom, autoritarizmom, itd... AFD kao nova njemačka desnica svoja ideološka, politička, ali i ekonomska utemeljenja ima u sljedećim idejama od kojih su neke i van zdrave pameti: stvaranje tzv. Nove evropske zajednice (Evropa suverenih nacija), dexit (pod uticajem ideje brexita), vraćanje njemačke marke, ublažavanje odnosa sa Rusijom, ponovna masovna upotreba ruskog gasa, ukidanje sankcija Rusiji, radikalne antiimigracione politike na granicama države, itd.


Zanimljiva je činjenica da je više od polovine ljudi koji su poslanici AFD prije zadnjih izbora bilo zaposleno u ultradesničarskim organizacijama. Među njima su bili i šefovi poslanika AFD Alice Weidel i Tino Chrupalla. Ovoj novokomponovanoj desnici pripada i udruženje ,,Jedan posto" koje je najveća ultranacionalna patriotska mreža u Saveznoj Republici Njemačkoj, a cilj iste je pomoć desnim ekstremistima putem prikupljanja donacija.


Približavanje Rusiji -ma kakva god ona bila - može biti dvosjekli mač, ali prije svega za samu Rusiju. Ako se prisjetimo pakta Ribbentrop-Molotov između Hitlera i Staljina, nije teško zamisliti koliko opasno može biti kada se, baš u najturbulentnijim istorijskim trenucima, ultradesničarizam nastoji pomiriti s tzv. Istokom. Takva simbioza ideologija nosi u sebi potencijalnu prijetnju za cijeli evropski prostor.


Ni u Francuskoj "stanje nacije" nije mnogo optimističnije -tamo ultradesnica polako počinje da raste. Marin le Pen je pod istragom zbog pronevjere sredstava iz evropskih fondova, iako presuda još nije pravosnažna.


U Italiji, na vlasti se nalazi premijerka iz redova ultradesnice, dok njena omladina koristi neonacističke pozdrave, što dodatno zabrinjava i šalje snažan simbolički signal o ideološkim korijenima i pravcima kojima se te političke snage kreću.

Umjetnost pamćenja

Pored izvora nacizma i savremenih tendencija nacističke ideologije, od vitalnog je značaja spomenuti umjetnost pamćenja, koja se ogleda u svojoj moći da konstruiše fenomenološku koncepciju kolektivnog sjećanja. Kroz različite umjetničke forme koje omogućavaju izgradnju kolektivne svijesti o zlu iz prošlosti, pojedini primjeri -poput Dnevnika Ane Frank i Schindlerove liste -imaju ogroman uticaj, ne samo u istorijskom, već i u moralnom smislu. Oni djeluju kao ključni simboli kolektivnog pamćenja i pozivaju na odgovornost s ciljem spriječavanja ponavljanja tragedija.


U haosu drugog Svjetskog rata, gdje je dječije nevino postojanje nasilno prekinuto u
koncentracionom logoru Bergen-Belsen u Njemačkoj, Ana Frank je postala simbol krhkosti dječijeg, ali i ljudskog života suočenog s nabujalim crnim zlom. Njen dnevnik, kao fenomenološki odraz izgubljenog života, otvara pitanja etičke i moralne odgovornosti za svako nevino izgubljeno biće. „Dnevnik Ane Frank“ započinje prikazom njenog nevinog djetinjstva, u kojem su škola, porodica, prijatelji, rođendani, druženja i gledanje filmova činili suštinski dio njenog svakodnevnog života. Međutim, njen dnevnik ubrzo prerasta u nešto više od običnog spisa – postaje njen najbolji prijatelj, jedini kojem se mogla iskreno povjeriti.


Pogrom Jevreja iz 1933. godine primorao je njenu porodicu da napusti Njemačku i preseli se u Holandiju. Ipak, nema većeg zla od onoga kada i tamo, tokom rata, stigne Hitler. Nažalost, Anin život je nasilno prekinut, a njen dnevnik ostaje kao svjetski masterklas o jednom nevinom životu koji je zaslužio srećan kraj – kao i svako drugo dijete - ali je sudbina imala drugačije planove.


S druge strane, remek-djelo Stevena Spielberga ,,Schindler 's list" iz 1993. godine ne donosi samo filmski epilog tragične istorije, sudbina stradalih naroda, patnje, masovnih ubistava i rijeka krvi, već i snažan kulturni kod koji nas neprestano podsjeća na značaj kolektivnog pamćenja. Adaptacija Keneallyjevog romana sadrži ne samo istorijske činjenice, već i duboku emotivnu snagu svjedočanstva o zlu fašizma, degenerisanom političkom umu i rasnim teorijama. Ovaj film nije samo sredstvo preispitivanja istorije, već i kulturni manifest koji nas poziva na odgovornost da ne zaboravimo. Uz to, poziva na aktivno djelovanje u borbi protiv društvenih pošasti – negiranja Holokausta, rasne netrpeljivosti, antisemitskih predrasuda, neonacizma i svirepog ponašanja.


Spielbergova Shoah fondacija, osnovana nakon filma, postala je simbolički kulturni spomenik i svetionik u borbi za očuvanje kolektivne memorije za buduće generacije.

Izvori

1 Bosto, S., Cipek, T. i Milosavljević, O., 2008. Kultura sjećanja 1941. Friedrich Ebert Stiftung, str. 168-169.
2 Bosto, S., Cipek, T. i Milosavljević, O., 2008. Kultura sjećanja 1941. Friedrich Ebert Stiftung, str. 171.
3 BV RIAS, 2018. Dana 31. oktobra 2018. u Berlinu je osnovana "Savezna udruga odjela za istraživanje i informisanje
o antisemitizmu."
4 European Union, 2021. Jean Monnet. Dostupno na: https://european-union.europa.eu/principles-countrieshistory/history-eu/eu-pioneers/jean-monnet_hr [Pristupljeno: 1. maj 2025]