Fotografije koje prate ovaj tekst snimljene su 13. januara 2026. godine na Jevrejskom groblju u Bihaću, trinaest dana nakon roka 31. decembra 2025. koji je JU „Zavod za zaštitu kulturnog naslijeđa“ Bihać javno naveo kao završetak prve faze radova. Na terenu se vidi razlokan i blatnjav teren, zadržavanje vode, tragovi mehanizacije, oborena gradilišna tabla, te spomenici koji u pojedinim kadrovima djeluju nagnuto ili izloženo riziku uz komunikacije. Takav raskorak između javno komuniciranog roka i terenskog stanja ne traži krivičnopravne tvrdnje da bi bio ozbiljan. Traži dokumente, standard provjerljivosti i jasno zatvaranje faze na nacionalnom spomeniku.

Ovaj tekst ne presuđuje o namjeri bilo koje institucije, izvođača ili pojedinca. Njegov cilj je metodološki: usporediti javno saopštene rokove, iznose, obaveze režima zaštite i vidljivo stanje na terenu, te jasno navesti koji dokazni paket mora postojati da bi se moglo potvrditi šta je urađeno, kojim postupkom, u kojem obimu i s kojim učinkom.

Status nacionalnog spomenika kao obaveza dokazivanja

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine je historijsko područje Jevrejsko groblje u Bihaću 2012. godine proglasila nacionalnim spomenikom i propisala režim zaštite relevantan za svaku intervenciju na lokalitetu. Prema toj odluci, konzervacija, sanacija i restauracija izvode se uz odobrenje nadležnog federalnog ministarstva i uz stručni nadzor nadležne službe zaštite na nivou Federacije, na osnovu prethodno izrađenog projekta sanacije, restauracije i konzervacije. Odluka zabranjuje prekopavanje i izmještanje grobnih mjesta, a rutinsko uklanjanje lišaja i mahovine sa nadgrobnika ograničava, osim izuzetno uz elaborat i odobrenje. Odluka nalaže i geodetski snimak postojećeg stanja sa ucrtanim položajem svakog nadgrobnika, inventarizaciju i projekt sanacije, konzervacije i prezentacije sa procjenom ugroženosti.¹

U takvom režimu zaštite uspjeh faze ne mjeri se saopštenjem, nego dokazima. To su dokumenti, konzervatorski kartoni, zapisnici nadzora, primopredaja i vidljivo stanje lokaliteta nakon zatvaranja faze, posebno u smislu stabilnosti podloge i kontrole površinskih voda.

Novac i javna obaveza transparentnosti

U javno dostupnim materijalima pojavljuju se najmanje dvije budžetske cjeline vezane za ovaj projekt. Prva je projektna dokumentacija, ugovorena u iznosu 24.785 KM bez PDV, što sa PDV iznosi 28.998,45 KM, uz podatak o izabranom ponuđaču i roku izrade.² Druga je iznos 81.000,00 KM koji se u medijima navodi kao sredstva za prvu fazu iz namjenskih federalnih sredstava, uz spominjanje sufinansiranja Grada Bihaća bez javno navedenog iznosa.³ Zbir ova dva iznosa daje 109.998,45 KM, i taj zbir nije argument sam po sebi, jer konzervacija košta, ali jeste argument za transparentnost i provjeru učinka.

Federalna.ba prenosi izjavu direktorice Zavoda, Midhade Midžić Huremagić, da je u prvoj fazi na raspolaganju 81.000 KM iz namjenskih federalnih sredstava, da se čeka istek žalbenog roka radi potpisivanja ugovora sa odabranim izvođačem, da je prethodno izrađen glavni projekat i da će se konzervacija vršiti pod stručnim nadzorom. U istom medijskom tekstu navodi se i plan sanacije 50 nadgrobnih spomenika u okviru prve faze.³ Ta informacija uvodi mjeru učinka: ako je obim 50 spomenika, onda moraju postojati popisi, lokacije, kartoni i dokaz o zatvaranju faze.

Javne nabavke i projektna disciplina

Na Portalu javnih nabavki vidljiv je podatak o dodjeli ugovora za izradu projektne dokumentacije: ugovorni organ je JU „Zavod za zaštitu kulturnog naslijeđa“ Bihać, izabrani ponuđač URBING d.o.o. Sarajevo, vrijednost 24.785,00 KM bez PDV, datum zaključenja ugovora 28. novembra 2023. godine, uz rok izvršenja 90 dana i evidentiranje jedne pristigle ponude.² Kod nacionalnog spomenika projektna dokumentacija mora biti operativni instrument: geodetska podloga, inventar spomenika, metodologija tretmana, troškovnik, faznost i mjere zaštite tokom izvođenja.

U postupcima nabavke za radove uočava se korekcija procijenjene vrijednosti ugovora bez PDV. U ispravci obavještenja iz augusta 2025. navodi se procijenjena vrijednost 68.879,49 KM bez PDV, dok drugi izvod iz istog perioda prikazuje prethodno unesenu procjenu 79.999,00 KM bez PDV.⁶⁷ Sama korekcija ne dokazuje nezakonitost, ali u projektnom smislu traži objašnjenje jer procjena treba proizlaziti iz troškovnika i metodologije. U suprotnom se u javnosti otvara prostor za sumnju, a taj prostor se zatvara jedino objavom dokumentacije. Restauracija Nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine iziskuje preciznost i transparentnost.

Javne objave Zavoda kao mjerilo roka

Objava Zavoda od 5. februara 2024. godine pripada pripremnoj fazi i govori o čišćenju i košenju lokaliteta u saradnji sa JKP „Komrad“, radi stvaranja uslova za nastavak rada na projektnoj dokumentaciji.⁴ Ta mjera poboljšava preglednost i olakšava snimanje stanja, ali ne predstavlja konzervatorski tretman spomenika.

Objava Zavoda od 10. oktobra 2025. godine ima drugačiju težinu. Zavod nastupa kao investitor, opisuje sadržaj prve faze, navodi izvore finansiranja i završetak faze veže za 31. decembar 2025. godine.⁵ Time rok postaje javna obaveza. Na groblju kao memorijalnom prostoru, svaki zemljani zahvat i kretanje mehanizacije moraju se voditi strogo kontrolisanim koridorima, uz zaštitne zone oko spomenika i obavezno zatvaranje faze stabilizacijom podloge i kontrolom površinskih voda. Bez toga, zemljani radovi mogu proizvesti dugotrajno blato i eroziju, što je suprotno cilju zaštite.

Šta je zatečeno u januaru 2026. i šta se može zaključiti bez pretjerivanja

Terenska fotodokumentacija od 13. januara 2026. godine prikazuje razlokan teren, blato i zadržavanje vode na više tačaka, tragove mehanizacije, te situacije u kojima pojedini spomenici uz komunikacije djeluju izloženo riziku.⁸ Fotodokumentacija od 15. januara 2026. potvrđuje prisustvo zadržavanja vode i produženo stanje nestabilne podloge.⁹ U istom skupu nalazi se fotografija oborene gradilišne table u blatu, na kojoj se navode podaci o investitoru, izvođaču, nadzoru i rok od 45 građevinskih dana.¹⁰

Ovi elementi sami po sebi ne dokazuju da konzervatorske intervencije nisu provedene. Režim zaštite čak ograničava rutinsko čišćenje kamena, pa odsustvo vizuelno očišćenih nadgrobnika nije kriterij ocjene.¹ Međutim, zatvaranje faze na memorijalnom prostoru mora biti mjerljivo i uredno. Ako je u fazi bilo zemljanih radova, faza mora završiti minimalnim rješenjem koje sprječava eroziju, raznošenje materijala i dugotrajno stvaranje blata. Ako javno komunicirani rok nije ispoštovan, profesionalno upravljanje projektom podrazumijeva aneks i revidirani plan, uz jasnu informaciju javnosti.

Koji dokumenti moraju postojati da bi se učinak mogao potvrditi

Ako je u prvoj fazi konzervirano 50 spomenika, onda mora postojati dokazni paket koji omogućava provjeru, bez polemike i bez pretpostavki.

Minimalni paket uključuje sljedeće:

1. Geodetski snimak postojećeg stanja sa ucrtanim položajem nadgrobnika i inventarizacijom.¹
2. Projekat sanacije, restauracije, konzervacije i prezentacije, sa metodologijom, faznošću i troškovnikom.¹²
3. Odobrenje nadležnog federalnog ministarstva i dokument o stručnom nadzoru nadležne službe zaštite na nivou Federacije.¹ 4. Popis spomenika obuhvaćenih prvom fazom, s inventarnim oznakama i lokacijama na geodetskoj podlozi, u skladu s javno komuniciranim obimom.³
5. Konzervatorski karton za svaki tretirani spomenik, sa opisom zahvata, metodama, materijalima i fotografijama prije i poslije.¹
6. Zapisnici stručnog nadzora i dnevnik radova, posebno za radove koji utiču na tlo i stabilnost spomenika.¹
7. Zapisnik o primopredaji, okončana situacija i dokaz o zatvaranju faze.
8. Ako je rok probijen, aneks ugovora i revidirani plan, uz jasno objašnjenje javnosti.

U nedostatku ovih dokaza u javnom prostoru, javnost ostaje između saopštenja i terenskih fotografija. Kod nacionalnog spomenika i memorijalnog prostora to nije prihvatljiv standard.

Zaključak

Jevrejsko groblje u Bihaću je memorijalni prostor i kulturno historijski dokument grada, a status nacionalnog spomenika traži dokaziv učinak, uredno zatvaranje faze i transparentnost. Nakon javno najavljenog roka 31. decembra 2025, stanje zatečeno u januaru 2026. godine djeluje kao nezavršeno gradilište, posebno zbog blata, zadržavanja vode i odsustva jasnog zatvaranja zahvata. Najjednostavniji način da se slučaj razriješi bez konflikta jeste objava dokumentacije koja po režimu zaštite mora postojati. Tek tada će se moći provjerljivo reći da li je prva faza završena kao konzervatorski rezultat ili je ostala administrativni okvir bez uvjerljivog terenskog završetka.

Izvori i fusnote :

1. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, Odluka o proglašenju historijskog područja Jevrejsko groblje u Bihaću nacionalnim spomenikom, odredbe o režimu zaštite, zabranama, odobrenjima, geodetskom snimku i stručnom nadzoru.
2. Portal javnih nabavki Bosne i Hercegovine, obavještenje o dodjeli ugovora za izradu projektne dokumentacije, ugovorni organ JU „Zavod za zaštitu kulturnog naslijeđa“ Bihać, ponuđač URBING d.o.o. Sarajevo, vrijednost 24.785,00 KM bez PDV, datum zaključenja 28. novembar 2023, rok izvršenja 90 dana.
3. Federalna.ba, „Započinje zaštita nacionalnog spomenika jevrejskog groblja u Bihaću“, izjava direktorice Midhade Midžić Huremagić o 81.000 KM za prvu fazu, glavnom projektu, stručnom nadzoru i planu sanacije 50 nadgrobnih spomenika: https://federalna.ba/zapocinje-zastita-nacionalnog-spomenika-jevrejskog-groblja-u-bihacu-ajitp
4. JU „Zavod za zaštitu kulturnog naslijeđa“ Bihać, objava od 5. februara 2024. godine o čišćenju i košenju lokaliteta u saradnji sa JKP „Komrad“, službena objava na društvenim mrežama, arhivirano u redakcijskom dosjeu.
5. JU „Zavod za zaštitu kulturnog naslijeđa“ Bihać, objava od 10. oktobra 2025. godine o početku radova i planiranom završetku prve faze do 31. decembra 2025, službena objava na društvenim mrežama ili web prezentaciji, arhivirano u redakcijskom dosjeu.
6. Portal javnih nabavki Bosne i Hercegovine, ispravka obavještenja o nabavci za radove, procijenjena vrijednost ugovora bez PDV 68.879,49 KM, datum august 2025, arhivirano u redakcijskom dosjeu.
7. Portal javnih nabavki Bosne i Hercegovine, izvod iz obavještenja o nabavci s prethodno unesenom procijenjenom vrijednošću ugovora bez PDV 79.999,00 KM, datum august 2025, arhivirano u redakcijskom dosjeu.
8. Terenska fotodokumentacija autora, Jevrejsko groblje Bihać, 13. januar 2026, set fotografija, redakcijska arhiva.
9. Terenska fotodokumentacija autora, Jevrejsko groblje Bihać, 13. januar 2026, set fotografija, redakcijska arhiva.
10. Tabla na lokalitetu Jevrejskog groblja u Bihaću, fotografisana januar 2026, podaci o investitoru, izvođaču, nadzoru i roku 45 građevinskih dana, redakcijska arhiva.