Informatička nepismenost

Brzi prelazak Bosne i Hercegovine u digitalno doba — od pametnih semafora i uređaja za naplatu putarine do automatskih kamera za registarske tablice i e-ID projekata — dio je šire priče o tome kako lokalna infrastruktura sve više postaje povezana s transnacionalnim korporativnim mrežama.

Te mreže oblikuju velike strateške akvizicije i partnerstva: kupovina američke softverske kompanije Sparta od strane Honeywella, desetogodišnja akvizicija izraelske Formula Systems od strane Asseca, Formula Systems i njene veze s izraelskom odbrambenom tehnologijom, te akvizicija sarajevskog BS Telecoma od strane Asseco South Eastern Europe.

Sve ove aktivnosti zajedno pokazuju kako se civilni i sigurnosni sistemi u Bosni uklapaju u globalnu mrežu čije pipke dopiru do Varšave, Tel Aviva i Sjedinjenih Država.

Kupovina Sparta Systems od strane Honeywella u decembru 2020. ilustrira kako se softver za regulirane industrije može integrirati u veće industrijske platforme. Sparta — kreator TrackWise softverskog paketa za upravljanje kvalitetom koji koriste farmaceutske i biotehnološke kompanije — kupljena je za 1,3 milijarde dolara kako bi se proširile Honeywellove softverske i life-sciences mogućnosti te dodale AI-enabled funkcionalnosti za usklađenost.

Izvor-
https://www.spartasystems.com/in-the-news/honeywell-expands-life-sciences-and-software-capabilities-through-acquisition-of-sparta-systems/?utm_source=chatgpt.com

https://mergr.com/company/sparta-systems

https://honeywell.gcs-web.com/static-files/5d80dca7-18a4-4ada-afb3-90947286efa4?utm_source=chatgpt.com


Ova akvizicija pokazuje želju velikih industrijskih igrača da kupuju vertikalni softver koji se može ugrađivati u kompleksne, regulirane privatne, komercijalne kao i javne sisteme.

Drugim riječima, alati koji danas upravljaju kvalitetom proizvoda i praćenjem u fabrikama i laboratorijama mogu sutra biti prilagođeni, redistribuirani i integrirani u druge javne ili privatne sisteme.




Izrael vrti, gdje para neće

Dok Honeywellov posao sa Spartom pokazuje kako američke industrijske grupe konsoliduju softver za usklađenost, Assecova akvizicija Formula Systems 2010. ilustrira kako centralnoevropski IT gigant koristi kupovinu za pristup izraelskim inovacijama i tehnologijama vezanim za odbranu. Asseco Poland je platio oko 145 miliona dolara kako bi stekao kontrolni udio u Formula Systems, dobivši pravo glasa i direktan pristup kompanijama u portfelju Formula Systems: Matrix IT, Magic Software i Sapiens International. Kupovina je predstavljena kao transformacijski potez — prilika da Asseco "ide globalno" kroz pristup izraelskim tehnološkim resursima i kanalima na zapadnim tržištima i odbrambenim ugovorima.

Taj posao iz 2010. se pokazao dugotrajnim: izraelske operacije Formula Systems i njihovi kontakti ostali su strateški značajni Assecu dok se grupa širila širom Evrope i Balkana.

Formula Systems u izraelskoj odbrambenoj i sigurnosnoj tehnologiji pruža neposrednu vezu između izraelskog tehnološkog ekosistema i kompanija kojima se konačno upravlja iz Evrope. 2016. godine, Formula Systems i Israel Aerospace Industries (IAI) dogovorili su se da zajedno kupe TSG IT Advanced Systems, firmu koja pruža komandno-kontrolne i obavještajne sisteme odbrambenim organizacijama. Ta akvizicija stavila je dio Asseco–Formula grupe direktno u orbitu izraelskih odbrambenih izvođača i tehnologija vojne klase — činjenica koja je izazvala političku pažnju u inostranstvu i objašnjava zašto evropski i međunarodni posmatrači ponekad ugovore i izvoz iz ovih izraelskih podružnica promatraju kroz prizmu nacionalne sigurnosti i ljudskih prava.

Uloga Izraela u ovim transakcijama nije ograničena samo na vlasništvo ili veze s odbranom. Zemlja djeluje i kao značajan izvor i centar tehnoloških kompanija za akvizicije, prodajući specijalizirani softver, cyber-sigurnosna rješenja i AI-enabled tehnologije evropskim i globalnim kupcima.

Sama Formula Systems, kao izraelska holding kompanija, kako je kupljena od Asseca, služi kao platforma kroz koju izraelske kompanije poput Sapiens, Matrix IT i Magic Software dopiru do evropskih, američkih i globalnih tržišta.

U tom smislu, Izrael funkcioniše istovremeno kao prodavac, vlasnik i inkubator: njegove kompanije pružaju tehnologiju, dok kapital i pravne strukture omogućavaju prekograničnu korporativnu integraciju. Posljedica za Bosnu i Hercegovinu je jasna: tehnologija koja ulazi u Sarajevske, Mostarske, Tuzlanske itd. pametne gradove, saobraćajne i telekomunikacijske sisteme često je prvobitno razvijena, u vlasništvu ili distribuirana putem izraelskih kompanija, stvarajući indirektne veze između nacionalne infrastrukture i izraelskog tehnološko-industrijskog kompleksa.

Te rasprave nisu teorijske. U posljednjih pet godina izraelska tehnologija nadzora postala je globalni flashpoint.

Dodatno:
https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2023-06/review-why-israel-tests-its-spyware-palestinians


U EU problem, kod nas ne.
Istrage o Pegasus softveru i naknadne istrage širom Evrope otkrile su kako je izraelski špijunski softver prodat desetinama vlada i navodno korišten za praćenje novinara, političara i aktera civilnog društva. Evropski parlament i ljudskopravaške organizacije istraživali su državnu upotrebu ovakvih alata, a nekoliko članica EU našlo se u centru kontroverze.

Pegasus skandal služi kao upozorenje: napredni sigurnosni proizvodi razvijeni u jednoj oblasti (cyber-nadzor, obavještajne tehnologije) mogu se brzo izvoziti, osporavati i politizirati daleko izvan zemlje porijekla — sa reputacijskim i regulatornim posljedicama za partner kompanije i vlade.

BRISEL/VAŠINGTON – 11. april (Reuters) – Visoki zvaničnici Evropske komisije bili su prošle godine meta špijunskog softvera koji je razvila izraelska nadzorna firma, prema riječima dvojice zvaničnika EU i dokumentaciji koju je pregledao Reuters.
Među njima je bio i Didier Reynders, ugledni belgijski državnik koji od 2019. obavlja funkciju evropskog komesara za pravosuđe, navodi se u jednom od dokumenata. Najmanje još četiri službenika Komisije također su bili meta, prema tom dokumentu i još jednoj osobi upoznatoj sa slučajem. Dvojica zvaničnika EU potvrdila su da su službenici Komisije bili meta, ali nisu dali dodatne detalje.




U tom globalnom kontekstu, bosanska lokalna priča je vrlo konkretna. U Sarajevu, kao i u drugim gradovima širom države SPARTA sistem automatskog prepoznavanja registarskih tablica (ANPR), koji implementira Ministarstvo unutrašnjih poslova Kantona Sarajevo od 2017., kontinuirano se širi i planirana je nova faza postavljanja kamera u 2025. Godine.

Vlasti ističu rezultate SPARTA: pad godišnjih krađa vozila sa više od 600 na manje od 50, uz poboljšanu stopu pronalaska. Paralelno, Sarajevo implementira ambiciozan adaptivni program upravljanja saobraćajem, finansiran kreditom EBRD od 9,5 miliona eura, koji uključuje nove signalne ormariće, induktivne petlje, kamere visokog postavljanja i pristupačnost na više od stotinu raskrsnica. Ove inicijative donose opipljive koristi građanima, ali također kreiraju centralizovane tokove podataka koje je potrebno pažljivo kontrolisati.

BS Telecom je sada većinski u vlasništvu Asseco South Eastern Europe (ASEE) nakon akvizicije od 60 posto u 2022. Ova vlasnička veza je ključna: BS Telecom gradi i integriše inteligentne transportne sisteme, uređaje za elektronsku naplatu putarine (TAG uređaji) i pametne gradske platforme koje se koriste na bosanskim autoputevima i u urbanim saobraćajnim sistemima.

Tokom posljednje dvije godine, operatori autoputeva i BH Telecom su kontinuirano angažovali BS Telecom za isporuku TAG uređaja, održavanje softvera i integraciju Oracle i drugih enterprise sistema. U praksi, kompanija sa korijenima u Sarajevu, Banja Luci ili Mostaru sada posluju unutar korporativne grupe čiji krajnji strateški i tehnološki partneri uključuju izraelske firme sa odbrambenom izloženošću.



Ko je ovdje glup ?
Pametni semafori i uređaji za putarine postaju čvorovi u transnacionalnoj karti vlasništva.
Istovremeno, državni sistemi identiteta i dokumenata pokazali su zabrinjavajuće ranjivosti. 2024. godine, etički haker objavio je dokaze da se skenirani bosanski pasoši nude na tržištima dark-weba; istraživač je potvrdio autentičnost nekoliko dokumenata. Agencija za identifikacione dokumente, registre i razmjenu podataka (IDDEEA) javno je reagirala, insistirajući da zvanične baze podataka nisu kompromitovane i pozivajući građane da ne dijele skenirane dokumente i koriste digitalne potpise.

Ipak, kombinacija privatnih subjekata koji rukuju pasošima (hoteli, agencije), konzularnih procedura u inostranstvu i online curenja stvara stvarnu površinu napada za prevaru i krađu identiteta. Ti rizici su se jasno vidjeli u slučaju Todorović, kada je uhapšen visoki član škaljarskog klana u Njemačkoj nakon što je dobio bosanski putni dokument u konzulatu neposredno prije hapšenja.

Sve ove činjenice sugerišu dvije preklapajuće tendencije. Prvo, nacionalna ulaganja u automatizaciju, upravljanje saobraćajem i infrastrukturu identiteta često se outsourcinguju regionalnim sistem integratorima; ti integratori sve češće postaju dijelovi multinacionalnih grupa sa vlasničkim udjelima iz Evrope i Izraela.

Tuđe je slađe, kad nemaš svoje.
Assecova akvizicija Formula Systems 2010. i ASEE-ova kupovina BS Telecoma 2022. su klasični primjeri ovog trenda. Drugo, porijeklo tehnologije je važno: proizvodi i kompanije koje su ili snabdijevale odbrambene korisnike ili bile uključene u kontroverze nadzora drugdje nose reputacijski i regulatorni rizik kada se uvode u civilne sisteme druge države.

Pegasus otkrića i akvizicije koje postavljaju izraelske odbrambene dobavljače u evropske korporativne grupe nisu nebitne priče. Pokazuju koliko brzo komercijalna tehnologija može postati politizirana i koliko je povjerenje krhko kada su podaci građana u pitanju.



Konačno, ostaje pitanje da li građani BiH u potpunosti razumiju gdje se njihovi podaci prikupljaju, čuvaju i eventualno dijele ili su na raspolaganju Izraelskim službama. Kada registarske tablice, TAG uređaji i biometrijski identiteti ulaze u sisteme u vlasništvu grupa s prekograničnim vezama, može li ta informacija na kraju, direktno ili indirektno, završiti na izraelskim korporativnim ili odbrambenim serverima? Vlada je također počela postavljati kamere za prepoznavanje lica na pješačkim prijelazima, zvanično za povećanje sigurnosti i praćenje prekršilaca.
Nezvanično za našu sigurnost a ustvari za potrebe vlasti.

Ipak, tehnologija je identična onoj koja se koristi u bankarstvu i sigurnosnim sistemima: biometrijsko prepoznavanje i “liveness detection”. Jesu li ove kamere zaista samo za lov na lopove i vozače u bijegu, ili mogu pratiti i političke disidente, demonstrante i obične građane pod izlikom pametnih gradskih nadogradnji?

Teška je zemlja Bosanska
Bosna nije jedina zemlja koja se suočava s ovim sukobom moderne građanske tehnologije i transnacionalnog korporativnog vlasništva. Ali njeno iskustvo je vidljiv studijski primjer: semafori, TAG uređaji, kamere za prepoznavanje lica i čitači registarskih tablica svakodnevno donose koristi — lakši promet, manje krađa — dok istovremeno postavljaju dugoročna pitanja: ko posjeduje sisteme, ko ima pristup podacima i kako država štiti građane od krađe identiteta, špijunaže i političke zloupotrebe. Tehnološka budućnost bit će prosperitetna samo ako bude transparentna — i pouzdana.

Spomenute kompanije, lokacije sjedišta kao i vlasništvo ili strukture istog :




Dodatni izvori-
Sarajevo Canton Ministry of Interior press statements (2017–2025)
Sarajevo Canton Traffic Ministry, project documentation on adaptive traffic system (2023–2025)
Asseco Poland press release, Finalization of Formula Systems acquisition, November 2010
SeeNews: Asseco SEE acquires 60% of Bosnia’s BS Telecom Solutions, February 2022
BS Telecom corporate publications (2022–2024)
BH Telecom annual reports (2023–2024)
Globe & Mail: Formula Systems announces Sapiens acquisition by Advent, August 2025
Hacker testimony (Arnela Šabović, 2024) on Bosnian passports on dark web