Datum 14. februar 1945. za dio građana simbolizira kraj Drugog svjetskog rata i početak novog društvenog poretka.
Iz tog razloga, neki ga doživljavaju kao svojevrsni rođendan grada.
Ima i onih koji historiju Mostara gotovo u potpunosti vežu upravo za taj trenutak, zanemarujući sve što mu je prethodilo.
Različita ideološka uvjerenja i emocije koje ljudi vežu za određene datume zaslužuju poštovanje.
Međutim, ako govorimo o nastanku grada u administrativnom i historijskom smislu, dokumenti nude prilično jasan odgovor.


Prema osmanskim izvorima i tadašnjim pravno - upravnim propisima, Mostar je kao gradsko naselje formalno uspostavljen u džumadel-evvelu 912. hidžretske godine, što odgovara periodu između 9. i 19. oktobra 1506.
Tada je centralna vlast ovo mjesto službeno uvrstila među kasabe, čime je dobilo status grada u tadašnjem sistemu.

Prije toga, na prostoru današnjeg Mostara nije postojao grad u srednjovjekovnom smislu te riječi.
U popisu iz 1468. godine zabilježeno je malo naselje sa svega 16 kuća, koje je evidentirano kao pazar ili ruralni trg.
U defteru je upisano pod nazivom Köprü Hisar, što u prevodu znači Most - utvrda. Taj naziv ne označava razvijeni urbani centar, već trg uz most i utvrdu.
Ni uz tadašnji viseći most na Neretvi nije postojao razvijen podgrađanski prostor koji bi ispunjavao kriterije grada prema standardima tog vremena.
U političkom i upravnom smislu, ključnu ulogu u Hercegovini imao je obližnji Blagaj, što dodatno potvrđuje da Mostar tada još nije bio regionalno središte.
Kako su neki tvrdili, ili prema nekim tvrdnjama, da je Mostar nastao spajanjem srednjovjekovnih gradova Nebojše i Cimovskog, te tvrdnje nemaju čvrstu historiografsku potporu.
Lokacije tih gradova nisu pouzdano utvrđene, niti postoje dokazi koji bi ih povezali sa kulama uz most na Neretvi iz predosmanskog perioda.

Kako su Osmanlije bile temeljite u popisu stanovništva, tako imamo i jasnu sliku tadašnjeg Mostara.
Demografski podaci iz narednog popisa 1477. godine daju uvid u svakodnevni život tadašnjeg naselja.
U 19 domaćinstava živio je 21 poreski obaveznik, odrasli muškarac.
Na osnovu poreznih obaveza moguće je rekonstruisati ekonomsku strukturu: najznačajniji prihodi dolazili su od vinogradarstva i proizvodnje mošta (cijeđeni sok od grožđa), te od stočarstva, sa oko 700 ovaca i koza.
Stanovnici su uzgajali i pšenicu, ječam i proso, bavili se povrtlarstvom, držali približno 30 košnica pčela i oko 15 svinja.

U funkciji su bila i tri mlina, jedan u vlasništvu imama, a dva pod upravom dizdara mostarske tvrđave.
U poređenju sa okolnim selima, ovo naselje nije odudaralo veličinom.
Iste godine Drežnica je imala 203 domaćinstva, Rabina 82, Goranci 42, Zijemlje 34, dok su druga mjesta poput Zalika, Potoka ili Livča imala između 9 i 11 kuća.
U tom kontekstu, Mostar je tada bio tek jedno od manjih naselja u regiji.

Historijski izvori, dakle, jasno razlikuju simbolične datume od stvarnog trenutka nastanka grada.
Kraj rata 1945. godine predstavljao je političku i društvenu prekretnicu, ali Mostar kao grad postoji u dokumentima znatno ranije - još od početka 16. stoljeća.

U prilogu se nalazi karta područja ranog naselja, preuzeta iz publikacije "Sinan-paša Borovinić" (2023), koja dodatno potvrđuje prostorni kontekst nastanka Mostara u osmanskom periodu.