Između ostrožačke džamije i starog grada, na prostoru gdje se svakodnevni put i historijska silueta tvrđave presijecaju u jednoj vizuri, mezarje ostaje kao najstabilniji arhiv, jer se tu pamćenje ne oslanja na prepričavanje nego na kamen, na slovo i na godinu uklesanu u numerički znak. Mehmed Mujezinović je takvu građu u Krajini zapisivao bez suvišnog tona, sa jasnoćom epigrafičara koji zna da je natpis izvor samo onda kada se može čitati, prevesti i provjeriti, pa se i ostrožački korpus Beširevića u njegovom tekstu ne pojavljuje kao priča o porodici, nego kao niz konkretnih natpisa i podataka koji su u trenutku ukopa morali biti tačni.¹

Opći kadar mezarja na Ostrošcu, odnos nišana, džamije i tvrđave, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Hadži Husejin beg Beširević, 1199. hidžretska godina

Mujezinović na jednom nišanu čita ime hadži Husejin bega Beširevića i prenosi njegov epitaf, uz dataciju 1199. hidžretske godine i oznaku 30. muharrema, što prevodi u 13. decembar 1784. godine.¹ U prijevodu koji daje, tekst prvo donosi poruku o Božijem oprostu, zatim identifikaciju i rodoslovni niz, što je u ostrožačkom slučaju presudan detalj, jer se u jednoj rečenici potvrđuje da je hadži Husejin sin Bešir bega i unuk Osman kapetana, pa se kapetanska linija ne izvodi iz kasnijih interpretacija nego stoji u primarnom sepulkralnom zapisu.¹

Na ukrašenom nišanu bihaćke provenijencije nalazi se sljedeći tekst na arapskom jeziku:

»Allah prašta sve grijehe, jer je on zaista Milostiv i prašta. (Kur’an). Hadži Husejin, sin Bešir kapetana, sina Osman kapetanova. Godina 1199. 30 muharema.« (13. XII 1784)

Mujezinović dodatno napominje da Hamdija Kreševljaković spominje ovog kapetana Husejin bega među kapetanima Ostrošca, čime se ime pojavljuje i u epigrafici i u historiografiji, što je minimalni prag ozbiljne identifikacije kada se radi o lokalnim elitama čija su imena često kružila u više varijanti.¹²

Nišan hadži Husejin bega Beširevića, uzglavni nišan s turbanom, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Detalj natpisnog polja i datacije, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Hasan beg Beširević i distih o prolaznosti, 130..

Za Hasan bega Beširevića Mujezinović prenosi epitaf u mješavini turskog i perzijskog jezika, u formi distiha, čime se odmah vidi da se radi o sepulkralnom izrazu kasnoosmanske kulture, gdje se rang i kulturni horizont ne dokazuju dužinom teksta, nego izborom jezika i oblikom misli.¹

Na dosta velikom i ukrašenom nišanu, na jednoj strani ispisan je ovaj natpis u mješavini turskog i perzijskog jezika:

»Kad bi dizao građevine do neba, opet se konačno moraš zavrijeti pod zemlju. Beširević Hasan beg. Za njegovu dušu (prouči) Fatihu. Godina 130.. (ovdje nedostaje jedinica) (18…).«

U prijevodu koji Mujezinović daje, distih glasi u svojoj osnovnoj poruci da se, i kada bi neko dizao građevine do neba, ipak konačno mora završiti pod zemljom, zatim slijedi ime Hasan bega Beširevića i poziv da se prouči Fatiha.¹

Ključni epigrafski detalj ovdje je godina 130.., koju Mujezinović bilježi kao nedovršenu, uz napomenu da bi, ukoliko brojka nije oštećena, to moglo značiti da je nišan napravljen za života, pa godina smrti nije upisana.¹ Ta rečenica vrijedi kao metodološki standard, jer razdvaja ono što natpis pouzdano kaže od onoga što je tek hipoteza, a ostavlja prostor da se terenskim očitavanjem, fotografijom u kosom svjetlu i komparacijom s drugim nišanima u mezarju provjeri da li je posljednja cifra zaista izostavljena ili je izgubljena.

Nišan Hasan bega, ornamentalna polja, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Nišan Hasan bega, ornamentalna polja, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Malić beg Beširević i sarkofag kao znak ranga, 1282. hidžretska godina

Mujezinović u istom odlomku bilježi da su u mezarju sahranjeni i Ali beg, sin Zaim bega Beširevića, umro 1278. hidžretske godine, odnosno 1861. godine, te Malić beg, sin Mehmed bega Beširevića, umro 1282. hidžretske godine, odnosno 1865. godine.¹ Za Malić bega posebno dodaje da se nad njegovim grobom nalazi sarkofag i nišani, sve ukrašeno.¹

Ta napomena je važna zato što sarkofag u krajiškim mezarjima nije neutralan element, nego vidljivi marker društvenog položaja, jer sandučni ukop s masivnom poklopnicom, profilacijom i dodatnom epigrafikom najčešće prati begovske i kapetanske kuće, naročito u drugoj polovini 19. stoljeća. U terenskom pogledu, takvi ukopi nose dvostruku informaciju, prvo o društvenom rangu, drugo o lokalnoj klesarskoj praksi koja u istom objektu spaja tekst, borduru i ornamentiku u strogo uokviren program, gdje je dekoracija podređena hijerarhiji forme, a ne estetskom višku.³

Sandučni mezar sa sarkofagom i uzglavnim nišanom, Ostrožac, savremeni terenski snimak, foto Amir Veladžić, privatna zbirka]³

Smail beg Bišćević 1308. i Mühri Sulejman u krajiškom repertoaru nišana

U istom mezarju nalazi se i mezar Smail bega Bišćevića, sina Mustafa bega, s godinom smrti 1308. hidžretske godine, odnosno 1890. godine, a uz taj mezar stoji nožni nišan s motivom šesterokrake zvijezde u kružnici koji se u orijentalističkoj i osmanističkoj terminologiji uobičajeno označava kao Mühri Sulejman, odnosno Hatem Sulejman, dok evropska tradicija za isti znak koristi naziv Sigillum Salomonis. U osmanskoj vizuelnoj kulturi taj motiv se pojavljuje kao znak koji upućuje na Sulejmana kao ideal vladarske pravednosti, poretka i autoriteta, pa se u sepulkralnom kontekstu može čitati kao izraz simboličke zaštite i duhovne sigurnosti u prostoru gdje je granica dugo određivala iskustvo svakodnevice, a prijetnja nasilnog prekida života bila historijska konstanta. U starijim slojevima krajiških mezarja motiv se na terenu ponavlja izuzetno često, naročito na nišanima iz 19. stoljeća i ranije, dok u novijim ukopima postaje rijedak i postupno iščezava iz klesarskog jezika, zajedno s cijelim slojem značenja koji je nekada bio razumljiv bez tumača, a danas se uglavnom prešućuje ili pogrešno prepoznaje kao puka geometrija ili greška klesara.

Ostali nišani sa mezarja navedeni u Mujezinovićevom zapisu

U istom odlomku, pored natpisa koje sam već izdvojio u zasebnim cjelinama, Mehmed Mujezinović bilježi i sljedeće ukopane osobe na ostrožačkom mezarju:

Hadži Husejin aga Adilagić, umro 1292 (1875)
Ahmed, sin hadži Husejina, umro 1313 (1895)
Sulejman, sin Omer age Alagića, umro 1339 (1911)
Ali beg, sin Zaim bega Beširevića, umro 1278 (1861)
Omer, sin Jusuf age Kalavuza, umro 1297 (1879 )
Beširević Abdullah beg, umro 1320 (1902)

Nišani Beširevića na Ostrošcu, čitani kroz Mujezinovića i vraćeni terenskom fotografijom u vlastitu čitljivost, omogućavaju da se u jednoj maloj prostornoj cjelini prate tri sloja krajiške historije, genealogijska potvrda kapetanske linije u natpisu hadži Husejin bega, sepulkralna poetika kasnog osmanskog doba u distihu Hasan bega, te reprezentativna forma sarkofaga i ukrašavanja koja prati ukop Malić bega i drugih uglednih osoba. U tom spoju tvrđave, džamije i mezarja ostaje ono što epigrafika uvijek nudi kada se radi disciplinovano, ne gotovu priču, nego provjerljiv trag, dovoljno gust da izdrži citiranje, dovoljno jasan da traži dalji rad.

Fusnote :
1. Mehmed Mujezinović, odlomak Ostrožac, str. 76 i 77, prepis i prijevodi natpisa, te popis ukopanih osoba uz napomene o ukrašenim nišanima i sarkofazima.
2. Hamdija Kreševljaković, Cazin i okolina, str. 94 i 95, spomen kapetana Husejin bega Beširevića, na koji upućuje i Mujezinović.
3. Terenska dokumentacija autora, fotografije mezarja i nišana na Ostrošcu, 2025, privatna zbirka Amira Veladžića.