Službeni revizori prošlosti ne biraju svoje žrtve, pa tako i priroda, ako joj se ponesrećilo da bude poprište istorijskog događaja može da nastrada od posljedica fabrikovanih laži i novonastala istine.
Istorijski kontekst:
Šehitluci ili, u skaldu sa posratnom, etnočistačkom toponimijom - Banj brdo, nalaze se na svega pet kilometara od centra Banjaluke. Jedan su od mnogobrojnih brežuljaka koji opasavaju grad u donjem toku rijeke Vrbas na samom ulazu u staru gradsku jezgru - Šeher. Uspon visine 431 metar na južnom boku grada prkosno se nadvija nad gradom, vijekovima posmatrajući njegove ljude, ratove, gladi i ljubavi, sreće i stradanja, neminovni razvoj i indukovano, duhovno propadanje.
O nazivu brda prije 18. vijeka ne zna se ništa. Ime Šehitluci nadjenuto je uzvišenju prije skoro 290 godina, tačnije 1737. godine. Tada su se, u Boju pod Banjalukom, sukobile austrougarska armija predvođena princom Jozefom Hildberghausen i bošnjačke trupe pod komandom Ali - paše Hekimoglua.
Radi se o jednoj od najznačajnijih bitaka na prostoru Bosne i Hercegovine, kojom je spriječen prodor austrougraskih snaga sa zapada i sjeverozapada zemlje.
Ali - paša Hekimoglu bio je veliki vezir Osmanskog carstva, te, kako mu i prezime govori - sin doktora, tačnije sultanovog ličnog ljekara (hekim, hećim - doktor). Uživajući velike povjerenje Porte, zasluženo mnogobrojnim vojnim poduhvatika u Turskoj i Siriji, sredinom 18. vijeka obreo se u Bosni sa zadatkom da organizuje snažnu, domaću vojsku u svrhu zaštite isturenih granica carstva. Nekoliko sedmica pred veliku bitku 1737. godine Ali - paša je službeno zatražio ispomoć u ljudstvu od zvaničnog Istanbula, no ista mu nije pružena, te je samostalno organizovao oko deset hiljada Bošnjaka koji su trebali da se suprotstave austrougraskoj vojsci. Princ Jozef je pod svojom komandom imao između trinaest i dvadeset hiljada vojnika.
U noći sa 3. na 4. avgust 1737. godine manja grupa austrougarskih vojnika ušunjala se u Banjaluku šumskim putevima koji su ih doveli upravo na uzvišenje iznad grada, jednu od najznačajnijih, strateških tačaka. Brdo su noću čuvala trojica vojnika, koji su boreći se do krajnjeg izdisaja, ostali bez glava, ali su na vrijeme uspjeli da razglase dolazak neprijteljskih trupa u grad. Bitka je nekoliko dana kasnije završena, a osmanska vojska sastavljena od Bošnjaka izvojevala je pobjedu, dok su se malobrojni preživjeli Austrougari vratili na područje današnje Hrvatske.
Boj pod Banjalukom opjevao je Hadži Mustafa Bošnjak (Al - Bosnawi) Muhlisi i to na tri jezika: turskom, persijskom i arapskom. Radi se o jednom od najviđenijih umjetnika, diplomata i putopisaca iz Bosne u ondašnjem Osmanskom carstvu. U čast trojice poginulih šehida, brdo je nazvano - Šehitluci. Jedno od njegovih vrela, na kojem su prema usmenom predanju ranjeni vojnici prali krvave vratove nazvano je - Vratina, dok je džamija izgrađena na brdu ponijela ime Veli Ahor Pirije - Hadži Mustafe.
Na platou Šehitluka je uz džamiju sagrađeno i turbe za trojicu vojnika, kao spomenik njihovoj hrabrosti i sudbinskom, Banjalučkom boju.
Poligon svake vlasti:
Na austrougraskim kartama grada sa početka 20. vijeka označen je prostor na kojem se nalazila džamija, međutim o njenoj prošlosti u doba Jugosalvije, osim izvjesnog rušenja, malo šta je poznato.
1933. godine opštinske vlasti na Šehitlucima podižu svojevrsnu kamenu piramidu kao spomenik za šehide. Lokalitet Šehitluka biva podvrgnut intezivnim šumarskim analizama, no privrednih ulaganja u samo brdo nije bilo.
Nakon okončanja Drugog svjetskog rata i uspostavljanja komunističke vlasti, plato Šehitluka mijenja namijenu. Kao poprište oblasne konferencije Komunističke partije iz 1941. godine, kada je usaglašeno gerilsko djelovanje na širem području Bosanske krajine, čelnici nove države odlučuju da podignu spomenik palim Krajišnicima, učesnicima Narodnooslobodilačke borbe.
Spomenik je zvanično predstavljen 8. juna 1961. godine, a građevina visine 13,5 metara, ukrašena bračkim kamenom djelo je Augusta Augustinčića, dok su crteži u kamenu koji čine unutrašnjost spomenika stvoreni rukom Ismeta Mujezinovića.
Za vrijeme SFRJ, Šehitluci su služili kao sportsko - rekreativna zona i kulturno izletište za lokalne i inostrane turiste. Spomenik palim borcima i prošlost masivnog brijega opominjali su da zlo uvijek vreba, čekajući da otkuca kudret - sat, no poprište mnogih herojstava u palo je bez ispaljenog metka u sabah novog krvoprolića.
Zločini nad ljudima, prošlošću i istinom:
Raspadom bivše države i stvaranjem nacionalističke vlasti Šehitluci su dobili mnogo drugačiju, zlokobnu namjenu.
Plato oko spomenika koršten je kao snajpersko gnijezdo, dok je unutrašnjost spomenika služila MUP-u i VRS kao zatvorski prostor. Privedeni Bošnjaci, Hrvati i nepodobni Srbi često su bacani u šehitlučke provalije. O ratnim zločinima na Šehitlucima govori se kroz šapat straha, a svjedoci egzekucija i snajperskih dejstava i danas se plaše vrištanja stabala čija kora puca pod naletima vjetra. Ubistva na Šehitlucima nikada nisu istraživana, a samim tim za ista niko nije ni odgovarao.
Tragovi su uklonjeni, a spomenik je u nekoliko navrata sporadično rekomstruisan. Gradske vlasti početkom 21. vijeka mijenjaju službeni naziv brijega u Banj brdo, brišući time Šehitluke, šehide i važan dio identiteta grada iz zvanične istorije. Poslijeratne generacije načule su za Šehitluke, no službeno se penju na Banj brdo, onoliko službeno koliko duh grada na izdisaju dozvoljava malignim dejstvima nacionalizma da preuzmu primat.
I Šehitluci su tako, kao i mnoga druga naselja, ulice i škole u Banjaluci nasilno pokršteni sa namjerom da revizija istorije postane zalog za budućnost.
