Krajem maja svake godine u mađarskom gradiću Harkany obilježava se godišnjica pogibije 487 Bošnjaka, vojnika u Austroigarskoj armiji. Ove godine, na poziv organizatora, na komemoraciji se pojavio i KUD Jelah.
Groblje heroja - Harkany:
Harkany je grad u Mađarskoj smješten nedaleko od granice sa Hrvatskom u regiji koju Mađari nazivaju Baranya, a Hrvati - Baranja. Poznat je po mnogobrojnim izvorima ljekovite vode i banjskim lječilištima, što ga već decenijama čini turističkom atrakcijom regije. Osim akvaparkova, Harkany u sebi krije i jedno veoma zanimljivo groblje - Groblje heroja Bošnjaka.
Na Groblju heroja pokopano je 487 vojnika Austrougarske armije porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Svi su sahranjeni kao Bošnjaci ili Bosanci i Hercegovci u zavisnosti od interpretacije istorije. Od 487 vojnika, 247 čine muslimani, 140 pravoslavci i 100 katolici. Radi se o jedinstvenom slučaju zajedničkog spomen obilježija pripadnicima iste vojske i triju različitih religijskih grupa, koji uprkos razlikama predstavljaju jednu, zajedničku naciju.
Svakog 31. maja u Harkaniju se obilježava njihova pogibija, uz prisustvo predstavnika gradske administracije, Islamske zajednice Bošnjaka u Mađarskoj i lokalnog džemata. U ovoj mješavini kultura i identiteta stvara se unikatan paradoks, zahvaljujući kojem Bošnjaci svake godine slave žrtvu svojih sunarodnjaka koji su poginuli služeći u okupatorskoj vojsci.
Die Bosniaken kommen:
Davne 1895. godine austrijskih kompozitor, dirigent i oficir Eduard Wagnes komponobao je znameniti marš Die Bosniaken kommen ili u prevodu Bošnjaci dolaze. Zbog zasluga u vojnim pohodima carstva Bošnjaci su dobili sopstvenu kompoziciju koja se i danas često izvodi na koncertima Bečkog i Berlinskog filharmonijskog orkestra.
Bošnjačka ili Bosanskohercegovačka pješadija formirana je 1894. godine, te je podijeljena u četiri regimente: Prvu sa sjedištem u Sarajevu, Drugu smještenu u Banjaluci, Treću raspoređenu u Tuzli i Četvrtu stacioniranu u Mostaru. Vrh Austrougarske vojske shvatio je da može iskoristiti fizičku spremu, lukavost i poznavanje terena bošnjačkih vojnika kojima je nedostajala formalna obuka, a po završetku iste bili su spremni da stupe u službu. Pješadijske regimemte formirane u BiH predstavljale su specijalne jedinice, a do početka Prvog svjetskog rata ukupno ih je bilo osam.
Sopstvenom voljom ili silom loših životnih prilika mnogi bosanskohercegovački mladići prihvatili su službu u okupatorskoj armiji, dok su njihovi sunarodnjaci iskazivali otpor tadašnjim vlastima. Podrška austrougarskoj aneksiji nije bila plebiscitarna, a istoj su se protivili i pravoslavci i muslimani i katolici. Vlast je promijenila boje, uniforme i predznake, ali osvajačke namjere ostadoše iste. Sjaši Kurta, da uzjaše Murta.
Tokom Prvog svijetskog rata bošnjačke regimente imale su napadačku ulogu, zapažene borbene rezultate, ali i velike gubitke u ljudstvu.
Ginuli su na Alpima, Karpatima, Soči i diljem monarhije u borbi za cara i carstvu, kojem su se i zvanično zaklinjali:
Zaklinjem se Bogu Svemogućem da ću biti odan Njegovom Veličanstvu caru i kralju Franzu Josephu Prvom i da ću slijediti sva naređenja meni predpostavljenih i viših, čak i u životnoj opasnosti.
Nakon završetka rata njihova hrabrost i požrtvovanost ovijekoviječene su mnogim spomen obilježijima, statuama i ulicama širom Austrije, Češke, Mađarske, Slovenije i drugih zemalja nekadašnje Austrougarske monarhije.
Bio je to prvi put i istoriji Evrope da jedno katoličko carstvo bezpogovorno prihvati djelić svog muslimanskog identiteta, prema kojem su se odnosili sa mnogo poštovanja, upravo zahvaljujući bošnjačkim regimentama.
Ipak, ne treba biti naivan. Znali su austrougarski vlastodržci da Bosna i Hercegovina predstavlja okosnicu privrednog i industrijskog razvoja carstva, zbog svojih prirodnih bogatstava i zaliha sirovina. Lojalnost servilne raje kupovana je ordenjem, činovima i benefitima službe, skoro jednako onako kako će ih kasnije kupovati kralj, maršal i mnogobrojni domaći politikanti.
Šta je bošnjački identitet?
U godinama nakon raspada najveće evropske monarhije, razvoj bošnjačkog identiteta potiskivan je u korist jugoslovesnkog, srpskog i hrvatskog jednonacionalnog ili nadnacionalnog bića. Bošnjaci, Bošnjakinje, bošnjačko - nisu postojali, bez obzira da li u navedeno ubrajamo i pravoslavce i katolike ili samo muslimane.
Srbi i Hrvati imali su uslove, dovoljnu količinu sreće, pogodne okolnosti i što je najvažnije kolektivnu pamet i hrabrost da tokom 19. vijeka, na ovoj ili onaj način, u manjoj ili većoj mjeri obnove svoju autonomiju, nezavisnost ili državnost. Na drugoj strani Bošnjaci/Bosanci i Hercegovci svoje su šanse propustili. Dolaskom austrougarskih upravnika, a naročito ministra finansija monarhije Benjamina Kallaja, učinjeni su ogromni napori da se stvori zajednički, bosanskohercegovački identitet. Na žalost ovovremenika i onovremenika, nastojanja nisu urodila plodom. Bosna i Hercegovina ostala je političko nedonošče osuđeno da zavisi od brige stranih sila.
Zbog toga je sve ono što je predstavljalo bošnjački identitet bilo nužno i usko vezano uz odanost caru i carevini, no da li epizoda iz prošlosti obavezuje Bošnjake da, vijek i kusur kasnije, odaju počast okupatorskoj vojsci?
Die Bosniaken kommen aus Jelah:
31. maj 2026. godine, Groblje heroja Harkany. Uz Mađarsku zastavu vijori se i zastava sa ljiljanima, zvanični barjak rahmetli Republike Bosne i Hercegovine.
Ruku pod ruku sa vojnicima u uniformama Austrougarske armije stoje djevojke u bosanskohercegovačkoj narodnoj nošnji. Na grob jedne mrtve zemlje, došla je druga mrtva zemlja. Zajednička im je činjenica da su u obe Bošnjaci ginuli praktično ni za šta.
KUD Jelah načinio je unikatan ispad bipolarnosti. Društvo osnovano 1951. godine tokom komunističke kampanje prividnog okulturavanja malih zajednica danas uljepšava okupatorska spomen obilježija.
Upravo je ovo savršen argument onima koji tvrde da bošnjački identitet izumire ili da nikada i nije postojao u svom potpunom obliku. Bošnjaci od 1463. godine i propasti Bosanske kraljevine služe kome stignu, ali samo sebi ne služe. Svojim političkim, kulturnim, ekonomskim, državotvornim ciljevima.
Wohin gehen die Bosniaken?
I danas kada Bošnjaci imaju državu koja predstavlja oličenje bogate multietničke zajednice, rado se prisjećaju vakata kada su bili potčinjeni volji inostranih sila. Srbi i Hrvati slave zločine i zločince, što je samo po sebi maligna praksa, sve češće slave i okupatore u pokušaju da obrišu antifašistički duh svojih naroda, no jednako tako slave ustanke i oslobodice koji su samo srpski ili samo hrvatski, nezavisno od kasnijih stradanja u NOB-u.
Koji ustanak slave Bošnjaci?
Pobunu Zmaja od Bosne?
Ne.
Slave pogibiju svojih, ali austrougarskih vojnika.
