Oni su tada odlučili pretvoriti bratoubilački rat, izazvan od strane fašističkih i nacionalističkih hordi u interesu vladajućih klasa, u klasni rat protiv svih reakcionarnih elemenata starog društva, ujedinivši tako Srbe, Hrvate i Bošnjake (tada muslimane). Ali ovo nije bio proglas protiv bratoubilačkog rata. Ovo je bio poziv da se napadne izvor mržnje među našim narodima, a taj izvor je upravo bio sukob interesa vladajućih klasa Srba, Hrvata i Bošnjaka koje su se bogatile na leđima naroda, gurajući ga u sukobe zarad svog džepa kroz sluganstvo fašistima, propagirajući kako se radi o njegovoj slobodi. Oni su tada osvijestili narod o jednakosti interesa svih radnih ljudi nebitno odakle dolazili i ko bili i dali im jedan simbol zajednički svima - crvenu petokraku zvijezdu. Ko su oni? Oni su komunisti!

Ustanak je izbio u ljeto 1941. godine, u jeku Drugog svjetskog rata, nedugo nakon što su sile Osovine u aprilu 1941. napale i raskomadale Kraljevinu Jugoslaviju. Bosna i Hercegovina je pripala zločinačkoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, marionetskoj tvorevini pod pokroviteljstvom nacističke Njemačke i fašističke Italije, kojom je upravljao ustaški režim Ante Pavelića.

Simbolično središte ustanka na tlu Bosne i Hercegovine bio je Drvar, grad u Bosanskoj Krajini. U ranim jutarnjim satima 27. jula 1941. partizanski odredi izveli su snažan gerilski napad na ustaške snage u gradu. Borbe su trajale cijeli dan i završile se pobjedom ustanika te oslobođenjem Drvara, koji je potom ostao slobodan više mjeseci i postao jedno od uporišta narodnooslobodilačkog pokreta. Istovremeno, ustanički plamen zahvatio je i istočnu Hercegovinu, gdje je narod masovno ustajao protiv ustaškog terora. Isti datum vezuje se i za ustanak u susjednoj Hrvatskoj (selo Srb u Lici), zbog čega je 27. jul obilježavan kao zajednički Dan ustanka naroda Hrvatske te Bosne i Hercegovine.

Organizacionu okosnicu ustanka činila je Komunistička partija Jugoslavije, koja je, pod vodstvom Josipa Broza Tita, još sredinom 1941. pozvala narode Jugoslavije na oružani otpor. Partija je pružila kadrove, disciplinu i politički program, ali su se ustanku spontano pridružile i široke narodne mase – seljaci, radnici, mladi ljudi svih nacionalnosti.

Neposredan povod za ustanak bio je nezapamćeni teror ustaškog režima. NDH je od prvih dana sprovodila politiku sistematskog progona i istrebljenja, prije svega nad Srbima i Jevrejima, Romima, ali i svim protivnicima režima. U ljeto 1941. godine već su bili uspostavljeni koncentracioni logori, a masovni zločini nad civilnim stanovništvom, uključujući žene, djecu i starce, gurnuli su narod u očaj iz kojeg je jedini izlaz bio otpor. Za mnoge zajednice ustanak nije bio samo politička odluka, nego pitanje golog opstanka.

Uz to, ustanak je bio i odgovor na okupaciju i gubitak slobode. Fašizam je donosio ne samo stranu vlast, nego i ideologiju koja je ljude dijelila po nacionalnoj i vjerskoj osnovi, sijala mržnju i pretvarala komšije u neprijatelje. Otpor tome bio je istovremeno borba za fizički opstanak i borba za drugačije, pravednije društvo.

Ustanak nisu pokrenuli tek pucnji, nego i riječi. Ključnu ulogu odigrali su pozivi Komunističke partije i njenih vođa na oružani ustanak, upućeni „narodima Jugoslavije" da se dignu protiv okupatora i njegovih slugu. Ti proglasi, letci i partijska saopštenja pozivali su na jedinstvo u borbi i na odbranu golih života i dostojanstva.

Ono što ustanak čini posebno važnim jeste njegov dvostruki karakter. Bila je to istovremeno borba protiv fašizma i borba protiv nacionalizma. Narodnooslobodilački pokret je pod parolom „bratstva i jedinstva" nastojao okupiti pripadnike svih naroda.

Partija je zato ulagala ogroman napor da spriječi da se ustanak izrodi u međusobne osvete i etničke sukobe, te da ga usmjeri protiv pravog neprijatelja – fašizma i njegovih domaćih izvršilaca. Time je antifašistička borba u Bosni i Hercegovini dobila i civilizacijsku dimenziju: odbacivanje ideologije koja ljude svrstava u „naše" i „njihove" i insistiranje na tome da pravda i sloboda pripadaju svim radnim ljudima podjednako.

Cilj ustanka bio je višestruk. Na najosnovnijem nivou, radilo se o odbrani golih života stanovništva izloženog genocidnom teroru. Šire gledano, cilj je bio oslobođenje zemlje od fašističke okupacije i rušenje ustaškog režima NDH. Konačno, ustanak je nosio i viziju drugačijeg društva, onog u kojem će narodi Bosne i Hercegovine živjeti kao ravnopravni, društveno jednaki, u miru i zajedništvu, oslobođeni i strane okupacije i unutrašnjeg buržoaskog sluganstva. Ovo je bila borba za socijalizam. Upravo su zbog toga sve nacionalističke snage, počev sa četnicima koji su djelovali na prostoru Bosne i Hercegovine prišavši ustašama i nacistima iz straha od komunističke revolucije i gubitka privatne svojine, svezale barjake.

Zašto je Komunistička partija bila odlučujući faktor u sprečavanju genocida i međuetničkih sukoba? Ustanici, najviše Srbi, koji su bili meta ustaškog terora, vrlo često su iz osvete napadali hrvatska sela i ubijali civile. Bilo je slučajeva da hrvatski civili, koji su partizane vidjeli kao oslobodioce i silu koja donosi slobodu, bježe ustašama zbog terora ustanika Srba koji su ih napadali, pljačkali, palili kuće i ubijali, misleći da su svi Hrvati ustaše. Zbog toga se partijski rad morao ojačati, što je dovelo do toga da se među pobunjenim narodom stvara antinacionalistička svijest koja pokazuje da u fašističkom zlu unutar jednog naroda postoji i antifašistička, ljudska i slobodarska snaga. Tako je veliki broj Hrvata partizana odlazio u ustanička mjesta dokazujući pogrešivost nacionalizma. Ovo je dalo na značaju da veliki broj Hrvata i Bošnjaka takođe pristupi partizanima u jednoj zajedničkoj borbi za oslobođenje zemlje i socijalističku izgradnju.

Rezultat njihove borbe jeste 45 godina mira, prosperiteta, radničke demokratije i socijalističke izgradnje.

Na žalost ova fašistička i nacionalistička struja koja je pobijeđena ustankom rehabilitovana je svega 45 godina kasnije nakon revolucije u novom ruhu srpskog, hrvatskog i bošnjačkog nacionalizma. Političke elite koje su stajale iza njih, u interesu ekonomskih elita za razbijanjem Socijalističke republike Bosne i Hercegovine, ponovo su uvele u bratoubilački rat naše narode, samo ovaj put bez komunističke alternative i partije na čelu koja bi zaustavila ovaj teror. Rezultat njihove politike bio je rat gdje je stradalo preko 100 000 ljudi, gdje je radnik pucao na radnika, komšija na komšiju, rođak na rođaka, a sve u interesu ovih elita pod maskom da se radi o ''odbrani'' i ''oslobođenju'' tog i tog naroda.

Rezultat njihove borbe jeste već preko 30 godina privatizacijske pljačke, rušenja tekovina samoupravnog socijalizma, rasprodaje društvenih firmi, širenje straha, nesigurnosti, ekonomske neizvjesnosti i neviđenih zločina počinjenih u ime ''slobode''.

Dolazi novo vrijeme novog ustanka i ponovo se naši narodi moraju okupiti oko jedne zastave zajedničke svima, sa jednim interesom zajedničkim svima, pod jednim nebom narodne demokratije. Sretan nam Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine!