Porijeklo, prezime i rani evidencijski trag

Biografija Hasan-age (Suljage) Sulejmanagića u dostupnoj građi počiva na dva paralelna tipa dokaza: porodičnom sjećanju koje je pretočeno u monografiju i administrativnim evidencijama koje ga hvataju u ranijoj generaciji. U monografiji porodice Sulejmanagić Hasan-aga je predstavljen kao ključni predak čija je godina rođenja i smrti poznata i potvrđena nišanom, uz navod da je rođen 1845. i umro 1919. godine, te da je ukopan u Velikoj Kladuši.¹ U istom korpusu fotografija javlja se i potpis koji Hasana-gu veže za Pisanicu kao mjesto rođenja, uz iste godine 1845–1919.² Taj detalj je važan jer pokazuje kako porodični toponimi funkcionišu u Krajini: Todorovo kao šire mjesto identiteta i Pisanica kao lokalni naziv imanja ili mikrotoponima. U tekstu je najpoštenije oboje zadržati kao navod iz izvora, bez nasilnog ujednačavanja, dok se ne pronađe treći, nezavisan dokaz koji precizno razrješava topografiju rođenja.¹²

Drugi sloj je evidencijski i ide unazad do oca i djetinjstva. U knjizi Velika Kladuša u osmanskim dokumentima i popis stanovništva 1851. godine (Kadr ić; Omanović-Veladžić) nalazi se zapis koji direktno uvodi porodicu u administrativnu sliku sredine devetnaestog stoljeća: u kući koja je u popisu označena kao Kuća 22 navodi se Sulejman sin Ibrahima, prezimenom Sulejmanagić, star 30 godina, te njegov sin Hasan, star 7 godina, s upisanim godinama u hidžretskom i gregorijanskom okviru (1260. h.g./1844–45).³ Taj zapis ne daje “biografiju”, ali daje najvažnije: genealogsku osovinu otac–sin i dokaz da se prezime Sulejmanagić u Todorovu i kladuškom prostoru pojavljuje kao stabilna porodična oznaka već u tom periodu.³

Upravo na toj osnovi, Hasan-aga se kasnije može čitati kao ličnost koja je u jednoj generaciji izašla iz popisne rubrike i ušla u javnu infrastrukturu, vakuf, arhitekturu i memoriju mjesta.

Trgovac, graditelj i čovjek infrastrukture

Hasan-aga Sulejmanagić u monografiji nije opisan kao puki “uglednik”, nego kao tip čovjeka koji u Krajini stvara stvarne objekte i stvarne sisteme. U poglavlju o dobrotvorima navodi se da je Hasanaga (Suljaga) napravio šest kuća i osnovao četiri trgovačke radnje u Todorovu, Šumatcu, Velikoj Kladuši i Cazinu, pri čemu se kao dokazni trag navode naslovi i godišta periodike u kojoj se njegovo ime pojavljuje.⁴ To nije mala stvar. U krajiškom kontekstu kraja devetnaestog i početka dvadesetog stoljeća, više trgovačkih tačaka u više mjesta znači mrežu snabdijevanja, logistiku, kredit, reputaciju i realan uticaj na ekonomski život zajednice.

Najkonkretniji element njegovog “lika i djela” je vodovod, jer je vodovod uvijek javni čin. U istoj knjizi stoji da je doveo vodu u Todorovo i napravio javnu česmu ispred džamije, a vodovod je izveden od drvenih vodovodnih cijevi zvanih “tomruk”.⁴ Taj detalj je dragocjen jer opisuje lokalnu tehnologiju: drvene cijevi od trešnjinog drveta, pažljivo izdubljene i spojene, bile su u tom periodu poznato rješenje u ruralnim sredinama. U monografiji se zatim navodi još jedan zahvat koji pokazuje širinu projekta: dovođenje vode sa vrela Blikin oluk do Gornje luke, uz napomenu da je u gruntu navedena dužina oko 500 metara, radi navodnjavanja porodičnog imanja na Pisanici.⁴ To znači da Hasan-aga ne djeluje samo kao trgovac, nego kao organizator vodosnabdijevanja, čovjek koji razumije da je voda kapital i za zajednicu i za imanje, te da se ugled ne gradi govorom nego trajnim tragom u zemlji.

U biografskom odlomku iz dopisa općinskim organima dodatno se navodi da je kod stare džamije u Todorovu sagradio kuću, opremio je namještajem iz Francuske, zatim gradio kuće i otvarao trgovine u više mjesta, te napravio vodovod u Todorovu.⁵ I ovdje je važna mjera: namještaj iz Francuske je porodični navod, ali i kao navod ima funkciju, jer pokazuje da je Hasan-aga imao ekonomske veze i ukus koji prelazi lokalni okvir, te da se u njegovom životu spajaju krajiška realnost i šire trgovačke putanje.⁵

Rezbar, vakif i simbolički kapital jedne porodice

U najvažnijem dijelu njegove biografije nalazi se spoj ekonomije i estetike. Monografija navodi da je Hasan-aga, pored trgovine, bio “izvrstan umjetnik” i da je uradio svu rezbariju u džamiji u Todorovu, koja je izgrađena 1886. godine, uključujući ulazna vrata, mihrab i nosive direke mahfila, te rezbariju na ulaznim vratima džamije u Pećigradu.⁵ U poglavlju o dobrotvorima se dodatno navodi da se u knjizi Hasana Hilića Džamije Velike Kladuše spominje da je Hasan-aga radio rezbariju na ulaznim vratima Todorovske džamije i na stubovima koji nose mahfil, te da je radio i rezbariju na ulaznim vratima džamije u Pećigradu, kao i rezbariju na mektebu na Pisanici i na vratima sobe za musafire u porodičnoj kući.⁴⁶ Ta ugradnja u sekundarni izvor je važna jer pomjera priču iz zone porodične predaje u zonu citiranog lokalno-historiografskog podatka.⁶

Fotografski dokaz u monografiji dodatno pojačava tu tvrdnju: “Slika 18” prikazuje ulazna vrata stare džamije u Todorovu uz potpis da je rezbariju radio Hasan-aga Sulejmanagić Bukovac.⁷ Takvi predmeti su u krajiškom kontekstu rijetki i imaju status materijalnog potpisa jedne osobe na sakralnoj arhitekturi. Oni su kulturni kapital, jer ostaju i kada se priče mijenjaju.

Njegov vakuf je drugi stub. U dopisu općinskim organima navodi se da je bio vakif i da je uvakufio svoju zemlju za mezare u Velikoj Kladuši.⁵ U poglavlju “Vakifi” navodi se i dodatna tvrdnja koja spaja mezarje sa kasnijim pravnim dokumentom: da je mezarje otvoreno 1919. godine, te da je u uvakufljenoj parceli pored njegovog mezara bio i mezar Hilmije Burzića i drugih, uz referencu na presudu Općinskog suda Velika Kladuša pod brojem K.145/01 od 20.10.2003. godine.⁸ Ovaj podatak je izuzetno važan jer pokazuje da mezarje nije samo porodična lokacija, nego pravno prepoznatljivo mjesto ukopa koje je dospjelo i u sudski jezik.

U biografskom pasusu iz dopisa stoji i tvrdnja da je Hasan-aga tokom života dva puta bio primljen na dvor kod cara Franje Josipa u Beču.⁵ To je snažan porodični navod i kao takav ga treba tretirati strogo: kao vrijednu indiciju koja traži arhivsku potvrdu u austrougarskim izvorima, adresarima posjeta, protokolima ili novinskim izvještajima. U biografskom tekstu za javnost takav navod se ne smije pretvarati u “dokazanu činjenicu” bez dodatnog dokumenta, ali se može ugraditi kao pokazatelj reputacije i dometa, uz jasno označavanje da potiče iz porodičnog kazivanja.⁵

Mezar i nišan kao javni dokument, a rušenje kao civilizacijski lom

Hasan-aga je u toj biografiji važan upravo zato što ima tri paralelna traga: evidencijski trag prezimena u popisu 1851, trag infrastrukture i objekata u prostoru, te trag vakufa i mezarja u Velikoj Kladuši. Njegov nišan nije bio “porodična stvar u privatnosti”, nego javni dokument. U dopisu općinskim organima iz 2019. navodi se eksplicitno: rođen 1845, umro 1919, podatak sa nišana.⁹ Time se nišan tretira kao izvor. Kad se izvor ukloni, mora postojati procedura, zapisnik, odluka, epilog.

U poglavlju o slučaju mezara navodi se da je Hasan-aga ukopan na vakufskoj zemlji u Velikoj Kladuši, na parceli koja je bila njegov posjed uvakufljen Medžlisu Islamske zajednice, te da su na istoj parceli mezari njegovog sina Ćamila i Hilmije Burzića, prvoborca NOR-a.¹⁰ U nizu prenesenih tekstova i citata navodi se da su dijelovi mezarja prekopani, da je zaštita rušena, da je postojala inspekcijska traka, da su postojale prijetnje i administrativna šutnja, te da je podnesena krivična prijava zbog povrede mira pokojnika.¹¹¹² Na više mjesta se Hilmija Burzić navodi kao antifašista i prvoborac, obilježen velikim nišanom, a zatim kao mezar koji je poravnat bagerom prema navodima sagovornika.¹¹

Slika kostiju iz uništenog mezarja Hasan-age Sulejmanagića

Ovdje se piše o civilizacijskom lomu: u prostoru u kojem se vakuf i nišan smatraju javnim dokazom trajanja, rušenje mezara nije samo fizički čin nego poruka o tome koliko vrijedi memorija i koliko vrijedi pravni trag. Slika 22, portret Hasan-age, u monografiji nosi potpis rođenja 1845. i smrti 1919. u Velikoj Kladuši.² Ta fotografija, zajedno s fotografijom rezbarenih vrata, zajedno s fotografijom originalne ploče na kući iz 1909. i zajedno s fotografijom razorenog mezarja i kostiju, formira zatvoreni krug: od života i rada do javnog dobra i do rušenja onoga što je trebao biti trajni znak pijeteta.

U ovom članku se ne presuđuje, ali se insistira na jednoj stvari koja je važnija od svake retorike: kada se ukloni nišan i uništi mezar, jedini civilizacijski izlaz je procedura, dokument, zapisnik i epilog. Ako je mezarje prekopavano, gdje je zapisnik. Ako su posmrtni ostaci izmješteni, gdje je sanitarni trag. Ako je postojala prijava, gdje je ishod. Ako je bilo rješenja inspekcije, gdje je izvršenje. Bez toga, rezultat ostaje samo fizička činjenica i društvena šutnja koja radi kao najjeftiniji izvođač radova.

Hasan-aga Sulejmanagić u ovom slučaju nije “lik iz priče”. On je čovjek čije se djelo može pokazati u vodi, u drvetu, u vakufu i u spomeniku. Upravo zato brisanje njegovog mezara nije privatni incident, nego poraz zajednice koja nije odbranila vlastiti dokument. A kada zajednica ne odbrani dokument, ona kasnije nema pravo da se čudi što joj se istorija stalno prepisuje.

Izvori i napomene

1. Halid Sulejmanagić; Sulejman Sulejmanagić, Sulejmanagići – Bukovci iz Todorova: historija i rodoslovlje, 2025, poglavlje 6.6, navod o rođenju 1845. i smrti 1919. kao “podatak sa nišana”.

2. Ibid., Slika 22, potpis: Hasanaga (Suljage) Sulejmanagić, rođen na Pisanici 1845, umro 1919. godine u Velikoj Kladuši.

3. Adnan Kadrić; Alma Omanović-Veladžić, Velika Kladuša u osmanskim dokumentima i popis stanovništva 1851. godine, popis, Kuća 22: Sulejman sin Ibrahima Sulejmanagić (30 g.), Hasan sin Sulejmana (7 g.), 1260. h.g./1844–45.

4. Halid Sulejmanagić; Sulejman Sulejmanagić, Sulejmanagići – Bukovci iz Todorova, 2025, poglavlje 5.2 “Dobrotvori”, navodi o kućama, radnjama, vodovodu i “tomruku”, te o Blikinom oluku i Gornjoj luci.

5. Ibid., poglavlje 6.6, biografski pasus: trgovine, kuće, vodovod, vakuf, rezbarija, navod o prijemu kod cara Franje Josipa.

6. Hasan Hilić, Džamije Velike Kladuše, Bihać, 2000, str. 54–55, kako je citirano u monografiji (rezbarija Todorovske džamije, Pećigrad).