Uticaj televizije na oblikovanje javnog mnjenja, u vrijeme pojave medija, bio je neuporedivo jači od svih dotadašnjih uticaja nauke i umjetnosti. Globalizacija, koju je Zapadni Balkan sasvim propustio, donijela je renesansu uticaja nauke i umjetnosti na kreiranje javnog mnjenja, putem tradicionalnog medija televizije. Multilateralizam u svijetu, u zemljama bivše SFR Jugoslavije, reflektovao se u 90% slučajeva, prostora i razdoblja od posljednje tri decenije samo u obliku obnove, putem donacija. Naše zemlje su razbijanjem zajedničke institucije za bezbjednost, na 6 državnih, izgubile status jednakog partnera na globalnom ekonomskom tržištu. A, rat je ostavio pustoš svih sistema. Neki su naslijedili više, neki manje tradicije, u tim službama, a Crna Gora se povratkom državnosti, 2006 tek krenula borit za obnovu svojih suverenih institucija, izgubljenih 1918. Crna Gora se obnavljala od 2006 od nule, nakon što cio XX vijek nije imala svijesti o svojoj vrijednosti.

Kad se osvrnem na XX vijek, vidim borbu da se definiše jezik televizije, koji s jedne strane počiva na etičkom kodeksu novinara, a s druge strane se oslanja na razvoj filmskog jezika. Poseban akcent je na činjenici da je televizija iz filma preuzela osnove medijske pismenosti, dok se film cijeli XX vijek borio iznova da dokazuje svoj specifičan jezički kod i estetiku, koja je još u prvoj polovini vijeka priznata u rangu ostalih umjetnosti. Televizija, do pojave globalnih frekvencija, specifičnih žanrova i rediteljskih pristupa režiji TV formata, apsolutno nije imala svoju estetiku. U suprotnom bi bila svrstana u osmu umjetnost. Tek s ‘90im godinama XXog i sa XXI. vijekom, televizija postaje tradicionalni medij, koji ulazi u svoju novu fazu. Danas dokumentarne forme TV formata krucijalno utiču na kriterijume prema kojima se treba voditi struka pri kreiranju savremenih standarda i globalne, medjunarodne legislative kroz sistem regulatornih tijela. Nakon jednog vijeka razvoja formata, žanrova, istorije razvoja televizijske tehnologije, rediteljskih pristupa i teorije medija; danas se čvrsto možemo osloniti na temeljne principe standarda u tradicionalnim medijima, razvijanim krucijalno uz francuske sineasta, američke teoretičare i sistematske pristupe British Broadcasting Corporation-a. Ipak, rađanje televizije, s Olimpijade u Njemačkoj, 1936. Iz monumentalnosti ljudskog tijela, kadrova Leni Riefenstahl bilo je gotovo, pa sinhronizovano sa Kritičkom teorijom Frankfurtske škole od 1923... ili od 1940 do danas! Ako pitate AI, naići ćete na izvor sa Stanford Univerziteta, na koji se poziva za stav da su obje odrednice perioda ispravne, kroz svoja četiri perioda, dok se za zadnji računa onaj pravac misli, razvijan od 1990. do danas (globalizacija, digitalizacija i klimatske promjene). Posljednja rečenica “AI stava” je: “Let me know how you’d like to proceed!” Nema emancipacije i objektivnog znanja bez svih uglova analitike i metodologije, kroz iskustva različitih kultura. Pojava kritike sistema tek polovinom XX. vijeka postaje dio kulture. Mogućnost sprovođenja teorije u praksu je princip Kritičke teorije. Frankfurtska škola nije ipak uspjela da zatvori krug sistema kao filosofskog pravca, čime bi Njemačka pretendovala trećem, još jednom svom sistemu svih ljudskih puteva spoznaje istine.

Da bi se razumio kontekst Zapadnog Balkana u ovdašnjici medijske globalne scene i društvene stvarnosti, neophodno se interdisciplinarno, a u tom radnom okviru, putem komparativnih analiza osvrnuti na period od 1989. Do danas. Cijela Evropa zna dobro što je totalitaristička čizma, a opet se nekako zbivaju i dalje nesporazumi i disonantni tonovi oko fundamentalnih principa. Kad je pao Berlinski zid, dok je sva Evropa slavila, ovaj dio Balkana je počeo da krvari. Valjda zato što nije umio da se nosi sa sopstvenom vrijednošću. No, hoću reći da u vrijeme kada je BBC World Service TV, 1991 godine započeo emitivanje globalne frekvencije, prenoseći zbivanja iz cijelog svijeta uživo, na jeziku engleskom (jeziku, koji je cijelom svijetu službeni jezik), Savezna Federativna Republika Jugoslavija je raspadom i ratom vodila jedan sasvim drugi način komunikacije i putem medija. Bez svijesti o upotrebi teorije medija, u opštoj histeriji. Izostanci profesionalne etike su opasna stvar. To je crnogorskoj struci trebalo objašnjavati 20 godina, “filozofirajući čekićem”. Međuzavisni odnosi i sukobi republika rektovali su se kroz javne servise, svjedočivši kako su od izjava preśednika država i drugih visokih instanci zavisili životi u više navrata, tokom 24h. Sjećam se sporadičnih, spasonosnog tona izjava medjunarodne zajednice i jedinog objektivnog izvještavanja od strane Radija Slobodna Evropa. Sve ostalo je bilo, makar u Crnoj Gori nevidjena groteska kršenja svih etičkih kodeksa novinarstva i rediteljskih standarda. Zapravo, u Crnoj Gori TV režija nije ni postojala od 1990 do 2010, mimo nekoliko primjera režije zabavnog programa. Prvi mirni demokratski protesti, u Crnoj Gori, desili su se 2011 godine. Društvo koje je cijeli XX vijek stradalo, dok je drugu polovinu istog provelo u jednopartijskom totalitarizmu (iako je ovaj jugoslovenski zbilja specifičan), a nakon rata ‘90ih trpjelo glad i nemanje prilika, u strahu i tišini. Crnogorci nikad nijesu imali iskustva sa demokratskim, mirnim protestima, mimo partijskog mitinga ili demonstracija s revolucionarnim intencijama, do proljeća 2011. Upotreba Kritičke teorije Frankfurtske škole kroz sasvim ličan pristup režiji TV formata bio je u trogodišnjem procesu sasvim ljekovit, u svrhu demokratizacije i društvene svijesti. Nije bio usmjeren na niti 1 političku stranu. Bio je usmjeren prvenstveno na cjelokupnu sliku parlamenta i društva. Tome su se pridružile neke interesne strukture i oni koji su iz tadašnje opozicije iskoristili priliku da nastave svoje neukusne, nerijetko i nepismene napade na pojedince, bez smislenih argumenata, konstruktivnih za institucije. Bio je širok spektar struktura, ali se sjećam jedne grupe koja je sa maskama Anonimusa odćutala, u stroju ispred arhitektonskog brutalizma zgrade Radio Televizije Crne Gore. Broj od oko 50 000 ljudi na ulicama, nije zanemariva mirna šetnja, bez dodira s nefunkcionalnom opozicijom i nasuprot svim političkim akterima, izvan sistema vrijednosti. Ipak, prije skoro dvije godine, u crnogorskoj javnosti se moglo čuti sugestivno, nedosljedno integritetu činjenice da crnogorski studenti nikad nijesu protestovali. I to u pokušaju izjednačavanja kolektivne svijesti CG sa susjednom Srbijom i sinhronizaciju s protestima njihovih studenata, što bi bilo pogubno svođenje Crne Gore na probleme u Srbiji, koja za zrelošću crnogorskog društva, ovom prilikom, zaostaje 15ak godina. Takođe, njihov proces demokratizacije je malo kompleksniji. Kao što su i svi stepeni razvoja i problema u svih 6 bivših republika različiti. Pa, kako zemlje zapadnog Balkana vide profesionalnu etiku u medijima i Interkulturalnu komunikaciju? Kakvi su diskursi Interkulturalne komunikacije, putem medija zemalja zapadnog Balkana između sebe je ključno pitanje zrelosti i demokratskih društava! Zemlje čije kulturno nasljeđe potiče iz vremena antike, autohtono nemaju pravo na izgovor po osnovu vrijednosnih tranzicija. Tranzicija vrijednosti nije smjela pratiti tranziciju sistema. Politizacija nauke i izmišljanje nacionalističkih narativa za unutrašnje politike, koje nemaju programe realne politike onemogućavaju komunikaciju sa Evropom i u uslovima globalizacije, i deglobalizacije. Od ‘90ih imamo taj efekat staklene bašte bez kontakta sa drugim kulturama realnim politikama, ekonomskom saradnjom i diplomatijom. Dominantne retorike u okviru jedne drzave i namjera Interkulturalne retorike zahtijeva etiku i realnu strategiju svih nivoa sistema. Ali ovđe se primarno treba osvrnuti na nedosljednost javnih servisa iz regiona naučnim činjenicama i nepoštovanje kulturnog nasljeđa.

Tridesetogodišnji period tekovina razvoja, s kojim nemamo apsolutno ništa se može sagledati i analizom medijskih korporacija. Dugo sam razmišljala, npr kome da uputim jedan prijedlog iz oblasti nauke i obrazovanja, a da se ne desi politizovanje i nacionalizacija nauke, što zaslužuje studiju slučaja sociološkog fenomena iz reda devijacija društva. National Geographic Society Grants Program je jedan perfektan dokaz razvoja TV produkcije, formata TV dokumentarca i rediteljskog stila paralelno razvijano sa Investicijama ovog naučnog fonda u globalna istraživanja, rad konzervatora, tehnologa, arheologa i cijelog niza radnika iz svih naučnih oblasti, s posebnim fokusom na kontekst globalni lokacije. Parametar globalizacije su klimatske promjene. Uticaji na globalni klimatski ciklus, nastaju djelovanjem jedne ili par zemalja na svoju prirodu, čija uloga u globalnom ekosistemu i klimatskom ciklusu je jedna od ključnih. Takav je primjer posljedica devastacija šume Amazona ili otopljavanje na Sjevernom Polu. O zdravlju planete Zemlje, ljudska svijest je bila na mnogo nižem nivou, prije pojave medijskih korporacija, globalne frekvencije u koprodukcijama sa naučnim, heritološkim i institucijama umjetnosti. Interaktivna televizija u periodu globalizacije, (1990-2011) rezultira sa oko 700 otkrića novih vrsta, učešćem oko 5000 ljudi. Globalna frekvencija National Geographic-a se adaptira nacionalnim regulatornim okvirima, zahvaljujući svom stilu kompozicije kadra. Cio period do 2011, saradnja sa Arri Group, npr. stil formata ARRI Amira kamere, dovodi do prve specifične estetike televizijskih dokumentaraca. Ali tom stilu još više doprinosi upotreba filmske verzije Stari Alexe. Do danas, National Geographic snima više vrsta dokumentarnih filmova i u zavisnosti od dokumentarnog stila, potrebe priče, konteksta i okolnosti, sarađuje sa svim primarnim proizvođačima i u stilu parametara Sony, ARRI, Canon ili Nikon, FujiFilm, u zavisnosti od svrhe upotrebe stila. Standard internacionalne regulacije će se razvijati u skladu sa ostalim sektorima, koji određuju rediteljski stil. A, egzaktnost televizije globalne frekvencije postavlja taj standard, koji nacionalne legislative mogu pratiti ili nestati sa medijske scene. Ovo je jedna od ključnih premisa u susret Frankfurtskoj teoriji i Interkulturalnoj komunikaciji, odnosno međunarodnim odnosima primjerom medija. No, jedan od posljednjih govora Umberta Eco-a, bio je kratak stav na okolnosti, aprila, 2012, ako se ne varam. Iskorišten je kao argument u mnogobrojnim analizama o globalizaciji, internacionalizaciji i Interkulturalnoj komunikaciji.

“Na posljednjem Ekonomskom Forumu u Davosu, Umberto Eco akcentuje razliku između globalizacije kao činjenice i globalizacije kao vrijednosti. Globalizacija kao činjenica se odnosi na realnost ekonomskih veza, institucija i činjenica na kojima počiva ekonomija (medjunarodne saradnje). Globalizacija kao vrijednost je posljedica, u kojoj tražimo dalju integraciju tržišta, kapitala i industrija; mada, mnogi koriste termin u funkciji kulturološke i sociološke integracije, prije nego šire ekonomske.” – “Globalizacija, informatizacija i Interkulturalna komunikacija” , S. Kluver (2020)

No, interkulturalna komunikacija počiva na ekonomskoj razmjeni. Crnoj Gori treba strategija ekonomskog razvoja i strategija proizvodnje i izvoza nacionalnih proizvoda, čiji kvalitet je sasvim jasno konkurentan na tržištu! Pri tom se treba okrenuti razmjeni sa Evropskom Unijom, umjesto sa sistemima koji zaostaju i imaju maliciozne, imperijalističke pretenzije! Tu posebno mislim na kulturološku dimenziju, koja je širok pojam. Korporativna ekonomija razvija neuropsihologiju, bioekonomiju i sociobiologiju, čineći ekonomiju i marketing brutalnom i surovom djelatnošću, čije metode ne samo da direktno mogu ugroziti personu, nego ih niti jedna odredba zakona više u tome ne sprečava. Njihovi metodi danas, u XXI vijeku tehnološke revolucije ili na pragu treće industrijalizacije, neuporedivo su agresivniji, stvarajući etička pitanja, razvojem biotehnologije. I to su razlozi intenziviranja procesa deglobalizacije, koja nastaje globalnom pandemijom, a ima za cilj, između ostalog postizanje balansa između korporativne ekonomije i nacionalnih interesa. Industrija svijesti u Jugoistočnoj Evropi i strategija interkulturalne komunikacije unutar regiona i na relacijama pojedinačnih zemalja unutar Evrope je danas hitan postupak rediteljskih pristupa i regulacije, ali je prije svega zakonska obaveza, stil i standard Javnog Servisa! Europe Broadcasting Society standard je u Crnoj Gori očigledno neophodnost za koju se nema političkog sluha, a stručne sposobnosti za sprovođenje. Uskladite zakone o medijima sa EU! Kognitivni rat u današnjici deglobalizacije sasvim mijenja ulogu medija. Ona više danas nije samo zabava, informisanje javnosti, debata i kreiranje javnog mnjenja. Uloga medija danas je više nego ikad odbrana kulturnog nasljeđa i odgovornost za odbranu snažnog pojedinca i društva u cjelini. Medijski mrak iz perioda nakon ulaska u NATO, pa sve do 2023 i uspostavljanja kulturne diplomatije sa zemljama EU je valjda dovoljan 6ogodišnji pakao u CG, nemanja funkcionalnih institucija i nemanja niti jednog diplomatskog predstavnika u svijetu. Dok se na mjestu, đe su kosti mojih kraljeva devastiraju sakralni objekti i sprovodi tortura nad crnogorskom đecom. Tišina FDU i moje struke je u ovom periodu bila glasnija od one 2011. Nije uloga Javnog servisa samo davanje prostora političkim partijama, koje su izgubile kompas na političkoj sceni, već je uloga medija orjentir za njih upravo bez kompasa! Strategija odnosa sa javnošću je konstruktivna saradnja bezbjednosti, resornih ministarstva, državnih institucija i medija. Kako bi se izbjegao rizik malignog uticaja na Evropu, gospodo treba prečistit kablovske operatere i eliminisati sasvim pakete i TV frekvencije sa tržišta čije regulatorne agencije ne postoje i koje na kraju našoj đeci ne znače ništa konstruktivno. Evo jednog izvanrednog primjera za komparaciju. Princip BBCa je najkoncizniji, najposvećeniji stručnoj literaturi. Nepristrasno novinarstvo je uvedeno 1965, globalna frekvencija 1991, BBC World News 2008 postaje najuticajniji kanal (finansiran iz pretplate da bi se izbjegao politički uticaj!), nakon digitalizacija, 2023 BBC integriše svoje platforme u jedinstvenu mrežu. Javni Servis Crne Gore treba zasebne kanale (pored postojećih), posvećene nauci i kulturi s posebnim akcentom na INTEGRITET ČINJENICA i krivičnu odgovornost za krivotvorenje nauke. Radni okviri monitoringa, regulacije i usklađivanja tehnoloških standarda i razvoja novih formata i konfiguracija, prema principima koji su poznati isključivo rediteljskoj struci je još jedan suštinski razlog otežanog implementiranja profesionalne etike. Moramo biti svjesni hibridnih napada od strane Kine ili Rusije i svi imaju svoje stilove kognitivnog rata deglobalizacije, kojim uspješno podižu stepen smrtnih slučajeva tinejdžera, na targetiranoj teritoriji.